เสื้อฮาวายมาจากร้านตัดเสื้อเล็ก ๆ ในโฮโนลูลูช่วงทศวรรษ 1920–1930 ช่างตัดเสื้อซึ่งส่วนใหญ่เป็นผู้อพยพชาวญี่ปุ่นและจีนเอาผ้าลายแบบญี่ปุ่น อย่างผ้ากิโมโนและผ้ายูกาตะ มาตัดเป็นเสื้อเชิ้ตแขนสั้นทรงหลวม ต่อมาเสื้อแบบนี้เปลี่ยนมาใช้ลายดอกไม้เมืองร้อน แล้วกลายเป็นสัญลักษณ์ของฮาวายไปทั่วโลก
เสื้อฮาวายเกิดขึ้นที่ไหนและเมื่อไหร่
กรมอุทยานแห่งชาติสหรัฐฯ (US National Park Service) บันทึกไว้ว่าเสื้อแขนสั้นลำลองแบบ "ฮาวาย" รุ่นแรกเกิดขึ้นต้นทศวรรษ 1930 ในร้านตัดเสื้อที่ผู้อพยพชาวจีนและญี่ปุ่นเป็นเจ้าของเกือบทั้งหมด ร้านเหล่านี้ใช้ผ้าที่มีอยู่แล้วในชุมชน รวมถึงผ้าไหมสำหรับตัดกิโมโน
ช่วงเวลานั้นการท่องเที่ยวฮาวายด้วยเรือกลไฟกำลังบูม นักท่องเที่ยวและทหารที่ประจำการบนเกาะซื้อเสื้อเป็นของฝากกลับไปแผ่นดินใหญ่ ร้านตัดเสื้อจึงได้ตลาดใหม่ คือเสื้อที่ใส่แล้วรู้เลยว่าไปฮาวายมา
ส่วนจุดเริ่มต้นที่แน่ชัด นิตยสาร Smithsonian ยอมรับตรง ๆ ว่า "หายไปกับประวัติศาสตร์" แล้ว คำอธิบายที่น่าจะเป็นที่สุดคือหญิงชาวญี่ปุ่นในท้องถิ่นนำผ้ากิโมโนมาดัดแปลงเป็นเสื้อเชิ้ตผู้ชาย ลายยุคแรกจึงยังเป็นภาพแบบญี่ปุ่น เช่น ภูเขาไฟฟูจิ ดอกซากุระ และศาลเจ้า
เสื้อฮาวาย ใครคิดค้น
ยังไม่มีใครได้เครดิตเป็นผู้คิดค้นเสื้อฮาวายเพียงคนเดียว แหล่งข้อมูลประวัติศาสตร์เล่าหลายเวอร์ชันที่เกิดในช่วงใกล้กัน แต่ละเวอร์ชันมีหลักฐานต่างกัน บทความ The Birth of the Aloha Shirt ของ Ukulele Magazine (เขียนโดย Dale Hope ผู้เขียนหนังสือประวัติเสื้อ aloha) รวบรวมผู้อ้างสิทธิ์ไว้หลายคน ที่ถูกพูดถึงบ่อยคือ
- Musa-Shiya Shoten ร้านตัดเสื้อเล็ก ๆ ในย่านดาวน์ทาวน์โฮโนลูลู เรื่องเล่าส่วนใหญ่ยกเครดิตให้เจ้าของร้าน Kōichirō Miyamoto ที่ตัดเสื้อจากผ้าพิมพ์ลายญี่ปุ่น ร้านนี้ลงโฆษณาที่ใช้คำว่า "Aloha Shirt" เป็นเจ้าแรกที่พบ (ดูหัวข้อถัดไป)
- Gordon Young ให้ช่างเย็บผ้าของแม่ตัดเสื้อจากผ้ายูกาตะฝ้าย ซึ่งหญิงญี่ปุ่นใช้ทำกิโมโนใส่ทำงาน ตั้งแต่ต้นทศวรรษ 1920 แล้วเอาเสื้อเหล่านี้ไปใส่ที่มหาวิทยาลัยวอชิงตันในปี 1926
- Ellery Chun ให้สัมภาษณ์ปี 1964 ว่าให้ช่างตัดเสื้อพิมพ์ลายตัวแรกจากผ้ากิโมโนราวปี 1932–1933 และเสนอให้ร้าน King-Smith Clothiers ของพ่อขายเสื้อสำเร็จรูป ต่อมาเขาจดเครื่องหมายการค้า "Aloha Sportswear" ปี 1936 และ "Aloha Shirt" ปี 1937
- Rube Hauseman อ้างว่าเริ่มตัดเสื้อแบบนี้ปี 1935 และเป็นผู้ริเริ่มทรงนี้
เรื่องที่ว่า Ellery Chun เป็นผู้ประดิษฐ์ ถูกพูดต่อกันมากจนหลายคนเชื่อว่าจริง แต่ Wikipedia สรุปจากแหล่งอ้างอิงว่าเรื่องนี้อาจเป็นความเชื่อที่หนักแน่นขึ้นเพราะเล่าซ้ำ เขาอาจเป็นคนแรก ๆ ที่ผลิตหรือวางขายเสื้อสำเร็จรูปจำนวนมากมากกว่าเป็นผู้คิดทรงเสื้อ ถ้ามีคนถามว่าใครคิดเสื้อฮาวาย คำตอบที่ตรงหลักฐานที่สุดคือ "มีหลายคนทำในช่วงเดียวกัน" ไม่ใช่ชื่อใครคนเดียว
คำว่า Aloha Shirt มาจากไหน
คำว่า "Aloha Shirt" ปรากฏในโฆษณาหนังสือพิมพ์ครั้งแรกเท่าที่พบในเดือนมิถุนายน 1935 ร้าน Musa-Shiya ลงโฆษณาในหนังสือพิมพ์ Honolulu Advertiser ว่ามีเสื้อ "ready made or made to order 95 cents up" คือมีทั้งแบบสำเร็จรูปและสั่งตัด ราคาเริ่ม 95 เซนต์ ร้านเดียวกันยังลงโฆษณาเล็ก ๆ อีกชิ้นว่า "Specials For Tourists! Aloha Shirts made to order or ready made" ซึ่งเห็นได้ชัดว่ากลุ่มลูกค้าหลักคือนักท่องเที่ยว
สองปีถัดมา คือปี 1937 ชื่อ "Aloha Shirt" ถูกจดเป็นเครื่องหมายการค้าโดยฝั่งของ Ellery Chun ตามที่ NPS และ Ukulele Magazine บันทึกไว้ ช่วงเดียวกันอุตสาหกรรมนี้ก็เริ่มเป็นรูปเป็นร่าง Wikipedia ระบุว่าบริษัทอย่าง Kamehameha และ Branfleet ก่อตั้งในปี 1936 และในปีเดียวกันร้าน Watamull's East India Store จ้างศิลปิน Elsie Das ออกแบบลายฮาวาย 15 ลาย ลายแบบญี่ปุ่นเลยค่อย ๆ หลีกทางให้ภาพของเกาะ
จากผ้ากิโมโนกลายเป็นเสื้อลายดอกได้อย่างไร
เสื้อฮาวายเปลี่ยนจากลายญี่ปุ่นมาเป็นลายดอกไม้เมืองร้อนด้วยเหตุผลหลักสองข้อ ข้อแรกเป็นเรื่องการตลาด ร้านอยากขายภาพ "ฮาวาย" ให้นักท่องเที่ยว ลายต้นมะพร้าว นักโต้คลื่น และดอกไม้ท้องถิ่นจึงขายได้ดีกว่าลายที่มาจากญี่ปุ่น Smithsonian ยกตัวอย่างลายของ Ellery Chun ที่อาจทำราวปี 1932 ว่าเป็นจุดที่ภาพเริ่มเปลี่ยนจากญี่ปุ่นมาเป็นฮาวาย
ข้อที่สองคือสงคราม หลังเหตุการณ์เพิร์ลฮาร์เบอร์ปี 1941 ลายแบบญี่ปุ่นอย่างดอกซากุระและศาลเจ้า "ตกยุคไปชั่วคราว" ตามที่ Smithsonian เขียนไว้ หลังสงครามโลกครั้งที่สอง ลายดอกไม้ที่มีดอกชบา (hibiscus) เป็นตัวเด่นก็ครองตลาดแทน
วัสดุเปลี่ยนตามไปด้วย NPS บันทึกว่าหลังสงคราม ข้อจำกัดเรื่องผ้าและอุปกรณ์ตัดเย็บถูกยกเลิก ผ้าไหมและผ้าเรยอนหาได้ง่ายขึ้น ผู้ผลิตจึงทำเสื้อที่สีสดขึ้น ทรงหลวมขึ้น และลายฉูดฉาดขึ้น
หน้าตาของเสื้อ aloha แบบดั้งเดิม
aloha shirt คือเสื้อเชิ้ตแขนสั้นผ้าพิมพ์ลาย ทรงตรงและหลวม นิตยสาร Good Housekeeping ปี 1953 (อ้างใน NPS) บรรยายเสื้อสปอร์ตแบบนี้ว่า "ตัดหลวมและตรง ส่วนใหญ่ปกไม่มีแผ่นเสริมให้แข็ง" ลักษณะที่มักเห็นคือ
- ปกเปิด (convertible collar) ที่ติดกระดุมเม็ดบนหรือปล่อยกางก็ได้
- กระเป๋าที่อกซ้าย
- ชายเสื้อตัดตรง ออกแบบมาให้ใส่ปล่อยชายไม่ต้องยัดในกางเกง
- ลายเกาะโพลินีเซีย ดอกไม้ หรือลายเรขาคณิตนามธรรม
เสื้อฮาวายดังไปทั่วโลกได้อย่างไร
เสื้อฮาวายดังเกินเกาะเพราะมีคนใส่กลับไปแผ่นดินใหญ่สหรัฐฯ ก่อน แล้วคนดังช่วยต่อ Smithsonian ระบุว่าเสื้อเริ่มไปถึงอเมริกาแผ่นดินใหญ่กลางทศวรรษ 1930 และพอถึงปี 1940 ยอดขายคิดเป็นมูลค่า "มากกว่า 11 ล้านดอลลาร์ต่อปี" (ปรับเป็นค่าเงินปัจจุบันตามที่บทความเขียน) หลังสงครามโลกครั้งที่สอง ทหารที่กลับบ้านก็หอบเสื้อจากฮาวายกลับไปด้วย
NPS บันทึกว่าพอถึงปี 1950 เสื้อสปอร์ตลายเมืองร้อนก็ฮิตทั่วสหรัฐฯ แล้ว ส่วนหนึ่งเพราะประธานาธิบดี Harry Truman และนักร้อง Bing Crosby ใส่ให้เห็น อีกจุดสำคัญคือภาพยนตร์ Blue Hawaii (1961) ที่ Elvis Presley รับบทไกด์ทัวร์ บนปกอัลบั้มเพลงประกอบ เอลวิสใส่เสื้อ aloha สีแดงที่ออกแบบโดย Alfred Shaheen ผู้ผลิตชาวฮาวายที่เปิดกิจการเล็ก ๆ ในปี 1948 Smithsonian สรุปว่าพอถึงทศวรรษ 1960 ตั้งแต่เอลวิสไปจนถึง Richard Nixon ดูเหมือนทุกคนจะมีเสื้อ aloha สักตัว
เสื้อฮาวายเดินคู่กับเสื้อยืดที่ฮิตขึ้นมาในยุคเดียวกัน ทั้งสองแบบเป็นส่วนหนึ่งของกระแสเสื้อลำลองผู้ชายในทศวรรษ 1930 ตามที่ NPS เล่าไว้ ถ้าอยากอ่านอีกฝั่ง มีเรื่องประวัติเสื้อยืด จากชุดชั้นในทหารสู่เสื้อของคนทั้งโลก
Aloha Friday คืออะไร
Aloha Friday คือธรรมเนียมในฮาวายที่ให้พนักงานใส่เสื้อ aloha มาทำงานได้ในวันศุกร์ ซึ่งถูกมองว่าเป็นต้นแบบของ "Casual Friday" ในที่ทำงานยุคหลัง ตามที่ Wikipedia เรียบเรียงจากหนังสือประวัติเสื้อ aloha และเอกสารของเมืองโฮโนลูลู ลำดับเหตุการณ์คร่าว ๆ เป็นแบบนี้
- 1946–1947 หอการค้าโฮโนลูลูให้ทุนศึกษาเรื่องเสื้อผ้าทำงานที่ใส่สบาย และเริ่มจัดเทศกาล Aloha Week ในปี 1947
- 1962 สมาคมผู้ผลิตเสื้อผ้า Hawaiian Fashion Guild เริ่มผลักดันให้ใส่เสื้อ aloha ไปทำงาน ด้วยแคมเปญ "Operation Liberation" ที่แจกเสื้อคนละ 2 ตัวให้สมาชิกสภานิติบัญญัติของรัฐ
- 1965 Bill Foster Sr. ประธานของสมาคม นำการรณรงค์ "Aloha Friday" ขอให้นายจ้างยอมให้ผู้ชายใส่เสื้อ aloha ในวันทำงานวันสุดท้ายของสัปดาห์
- 1966 Aloha Friday เริ่มใช้อย่างเป็นทางการ
- ราวปี 1970 เสื้อ aloha กลายเป็นชุดทำงานที่ใส่ได้ทุกวันในฮาวาย
เบื้องหลังแคมเปญนี้มีเหตุผลทางธุรกิจชัดเจน เพราะสมาคมผู้ผลิตอยากให้คนซื้อเสื้อมากขึ้น ปัจจุบันในฮาวายเสื้อ aloha ใส่ทำงานได้ทุกวัน และเป็นชุดมาตรฐานของงานกึ่งทางการอย่างงานแต่งงานหรืองานเลี้ยง
คำถามที่คนถามบ่อยเรื่องประวัติเสื้อฮาวาย
เสื้อฮาวายกับ aloha shirt คือเสื้อตัวเดียวกันไหม
ใช่ เป็นเสื้อแบบเดียวกัน คนในฮาวายนิยมเรียก aloha shirt ส่วนคนนอกเกาะ รวมถึงคนไทย มักเรียกตามแหล่งที่มาว่าเสื้อฮาวาย ลักษณะคือเสื้อเชิ้ตแขนสั้นผ้าพิมพ์ลาย ปกเปิด ชายตรง ใส่ปล่อยชาย คำว่า Aloha Shirt เริ่มใช้ในโฆษณาปี 1935 และถูกจดเครื่องหมายการค้าปี 1937
ทำไมเสื้อฮาวายยุคแรกถึงใช้ผ้ากิโมโน
เพราะช่างตัดเสื้อในโฮโนลูลูยุคนั้นส่วนใหญ่เป็นผู้อพยพชาวญี่ปุ่นและจีน ผ้าที่หาได้ในชุมชนคือผ้าไหมกิโมโนและผ้ายูกาตะฝ้ายลายญี่ปุ่น พอเอามาตัดเป็นเสื้อเชิ้ตแขนสั้นก็ได้เสื้อลายสวยที่ไม่เหมือนเสื้อเชิ้ตตะวันตกทั่วไป ลายดอกไม้เมืองร้อนค่อยมาแทนที่ในช่วงหลังสงครามโลกครั้งที่สอง
Musa-Shiya กับ Ellery Chun ใครคิดเสื้อฮาวายก่อนกัน
ยังตัดสินไม่ได้ Musa-Shiya มีโฆษณาคำว่า Aloha Shirt เดือนมิถุนายน 1935 เป็นหลักฐานชัดที่สุดเรื่องชื่อ Ellery Chun บอกว่าทำเสื้อจากผ้ากิโมโนตั้งแต่ปี 1932–1933 และจดเครื่องหมายการค้าในปี 1937 ส่วน Gordon Young มีเรื่องเล่าย้อนไปถึงต้นทศวรรษ 1920 นักประวัติศาสตร์จึงมองว่ามีหลายคนทำเสื้อแบบนี้ในช่วงใกล้กัน
Aloha Friday เกี่ยวกับ Casual Friday ยังไง
Aloha Friday เริ่มในฮาวายปี 1966 หลังสมาคม Hawaiian Fashion Guild รณรงค์ในปี 1965 ให้พนักงานใส่เสื้อ aloha ไปทำงานวันศุกร์ได้ ธรรมเนียมนี้ค่อย ๆ แพร่ไปแคลิฟอร์เนียและที่อื่น จนกลายเป็นวันศุกร์แต่งตัวสบาย ๆ หรือ Casual Friday ในที่ทำงานสหรัฐฯ ช่วงทศวรรษ 1980–1990
หนัง Blue Hawaii ทำให้เสื้อฮาวายดังจริงไหม
Blue Hawaii (1961) ช่วยตอกย้ำภาพเสื้อ aloha ในวัฒนธรรมป๊อป เพราะ Elvis Presley ใส่เสื้อ aloha สีแดงของ Alfred Shaheen บนปกอัลบั้มเพลงประกอบ แต่เสื้อฮาวายดังทั่วสหรัฐฯ มาก่อนหน้านั้นแล้ว NPS บันทึกว่าพอถึงปี 1950 เสื้อลายเมืองร้อนก็ฮิตทั่วประเทศ ส่วนหนึ่งเพราะ Harry Truman และ Bing Crosby
