ผ้าใยไผ่ จริงๆ คือเรยอน? ความจริงเรื่องผ้านุ่มที่ขายว่ารักษ์โลก

ผ้าใยไผ่ที่เห็นขายเป็นเสื้อยืด ถุงเท้า และผ้าปูที่นอน ส่วนใหญ่คือ เรยอนชนิดวิสคอสที่ใช้เยื่อไผ่เป็นวัตถุดิบ ไม่ใช่เส้นใยจากลำไผ่โดยตรง คณะกรรมการการค้าของสหรัฐฯ (FTC) ระบุว่าผ้าไผ่แทบทั้งหมดในตลาดคือเรยอน และได้ปรับร้านค้ารายใหญ่หลายรายเพราะติดป้ายว่า "bamboo" ผ้าใยไผ่จึงไม่ใช่ของปลอม แต่คำว่า "ใยไผ่" กับ "ช่วยรักษ์โลก" บนป้ายเล่าความจริงไม่ครบ

ผ้าใยไผ่คือเรยอนจริงไหม

ผ้าใยไผ่ส่วนใหญ่ในตลาดเป็นเรยอนจริง กระบวนการคือนำไผ่ไปทำเป็นเยื่อเซลลูโลส ละลายด้วยสารเคมี แล้วฉีดผ่านหัวฉีดให้เกิดเป็นเส้นใยใหม่ FTC เขียนไว้ในคู่มือสำหรับผู้ขายว่าผลิตภัณฑ์สิ่งทอที่เรียกว่า "bamboo" ส่วนใหญ่หรือเกือบทั้งหมดคือเรยอน และ ไม่มีร่องรอยของพืชต้นทางเหลืออยู่ในเรยอนที่ผลิตเสร็จแล้ว

พูดอีกแบบคือ ไผ่เป็นแค่แหล่งเซลลูโลส เหมือนเยื่อไม้ที่ใช้ทำเรยอนทั่วไป พอผ่านกระบวนการแล้ว เส้นใยที่ได้ก็คือเรยอนเหมือนกัน ไม่ว่าจะเริ่มจากไม้หรือไผ่ FTC จึงให้ใช้ชื่อเส้นใยตามจริง เช่น "rayon" หรือ "rayon made from bamboo" (เรยอนที่ทำจากไผ่) ส่วนคำว่า "bamboo" ล้วนๆ ใช้ได้เฉพาะผ้าที่ทำจากเส้นใยไผ่จริงซึ่งแยกด้วยวิธีกล (mechanically processed bamboo)

ผ้าไผ่แบบแยกเส้นใยด้วยวิธีกลต่างกันยังไง

ผ้าไผ่แบบแยกเส้นใยด้วยวิธีกลคือการนำเส้นใยออกจากลำไผ่โดยตรง คล้ายการทำผ้าลินินจากต้นแฟลกซ์ เส้นใยแบบนี้ยังเป็นไผ่จริง แต่ทำยาก ได้ผลผลิตน้อย และเนื้อผ้าไม่ได้ลื่นนุ่มแบบที่คนคุ้นกัน หน้าคำแนะนำผู้บริโภคของ FTC บอกว่าไผ่ที่อาจมีคุณสมบัติต้านแบคทีเรียมักมีเนื้อ หยาบหรือสาก ฉะนั้นถ้าผ้าบอกว่า "นุ่มลื่นเหมือนไหม" หรือ "สัมผัสเย็น" FTC ระบุว่าผ้านั้นน่าจะผ่านกระบวนการเป็นเรยอนหรือวิสคอสมาแล้ว

ผ้าเรยอน คืออะไร แล้ววิสคอสเกี่ยวกันยังไง

ผ้าเรยอนคือเส้นใยที่มนุษย์ผลิตขึ้นจากเซลลูโลสของพืช ส่วนใหญ่ใช้เยื่อไม้ เรยอนจึงไม่ใช่ใยสังเคราะห์จากปิโตรเลียมแบบโพลีเอสเตอร์ และก็ไม่ใช่เส้นใยธรรมชาติแบบฝ้าย เอกสารความรู้ด้านสิ่งทอของมหาวิทยาลัยโอไฮโอสเตต (Ohio State University) จัดเรยอนว่าเป็น "เส้นใยที่ผลิตขึ้น" แต่ไม่ใช่ใยสังเคราะห์

ผ้าวิสคอส คือเรยอนที่ผลิตด้วยกระบวนการวิสคอส ซึ่งเป็นวิธีที่ใช้กันมากที่สุด ในการซื้อขายจริงคำว่าเรยอนกับวิสคอสมักใช้แทนกันได้ ส่วนเรยอนอีกกลุ่มที่ปรับให้ทนตอนเปียกมากขึ้นเรียกว่า HWM rayon (high wet modulus) ซึ่งเอกสารเดียวกันบอกว่ามักใช้ชื่อเรียก "polynosic" หรือชื่อการค้า Modal

ข้อสังเกตเรื่องภาษา: ป้ายไทยบางเจ้าเขียนว่า "ใยไผ่ 100%" ทั้งที่เป็นเรยอนจากไผ่ ป้ายที่ให้ข้อมูลตรงกว่าจะเขียนว่า "Bamboo Viscose" "Viscose from Bamboo" หรือ "Rayon from Bamboo"

ทำไมคำว่า "ต้านแบคทีเรียตามธรรมชาติ" ใช้กับผ้าไผ่วิสคอสไม่ได้

ผ้าไผ่วิสคอสไม่มีหลักฐานว่ายังคงคุณสมบัติต้านแบคทีเรียของต้นไผ่ ในปี 2009 FTC ฟ้องผู้ขาย 4 รายที่โฆษณาว่าเสื้อผ้าไผ่ของตัวเองต้านจุลินทรีย์ได้ตามธรรมชาติ โดยระบุว่า เรยอนไม่ได้รักษาคุณสมบัติต้านจุลินทรีย์ตามธรรมชาติของต้นไผ่ไว้ แม้จะใช้ไผ่เป็นแหล่งเซลลูโลสก็ตาม เหตุผลคือกระบวนการผลิตเรยอนละลายพืชต้นทางด้วยสารเคมีรุนแรง หน้าคำแนะนำผู้บริโภคของ FTC ก็ยืนยันว่า "ไม่มีหลักฐานว่าผ้าเรยอนที่ทำจากไผ่ต้านแบคทีเรียได้ 'ตามธรรมชาติ'"

คำกล่าวนี้ไม่ได้แปลว่าผ้าไผ่ทุกผืนห้ามมีคุณสมบัติต้านแบคทีเรียเลย ผ้าอาจผ่านการเคลือบสารเพิ่มเข้าไปได้ แต่นั่นเป็นคุณสมบัติจากการเคลือบ ไม่ใช่จากไผ่ FTC กำหนดให้ผู้ขายที่อ้างคุณสมบัติแบบนี้ต้องมีหลักฐานทางวิทยาศาสตร์ที่น่าเชื่อถือรองรับ และการอ้างคำพูดของซัพพลายเออร์ไม่นับเป็นหลักฐาน

ผ้าใยไผ่รักษ์โลกจริงไหม

ผ้าใยไผ่จะรักษ์โลกแค่ไหน ขึ้นกับวิธีแปรรูปมากกว่าตัวไผ่ ข้อกล่าวหาของ FTC ในคดีปี 2009 และ 2022 ระบุตรงกันว่า การผลิตเรยอนใช้สารเคมีที่เป็นพิษและปล่อยมลพิษทางอากาศที่เป็นอันตราย ในคดีปี 2009 FTC ยังแย้งคำโฆษณาว่าผ้าเรยอนเหล่านั้น "ย่อยสลายได้ทางชีวภาพ" ด้วย เพราะผ้าไม่ได้ย่อยสลายในเวลาที่สั้นพอ

สิ่งที่พูดได้จากหลักฐานจึงแคบกว่าคำโฆษณา ไผ่เป็นวัตถุดิบจากพืช แต่ผ้าไผ่วิสคอสผ่านกระบวนการเคมีแบบเดียวกับเรยอนทั่วไป ส่วนตัวเลขผลกระทบสิ่งแวดล้อมเทียบกับผ้าชนิดอื่น ต้องดูจากโรงงานและกระบวนการผลิตจริงเป็นรายไป ไม่ควรเหมารวมว่าผ้าไผ่ทุกผืนดีหรือแย่กว่ากัน ถ้าสนใจเรื่องการตรวจคำว่ารักษ์โลกบนผ้าฝ้าย อ่านต่อได้ที่ ฝ้ายออร์แกนิกต่างจากฝ้ายธรรมดาจริงไหม

คดีจริงในสหรัฐฯ เรื่องป้าย "bamboo"

• มกราคม 2010: FTC ส่งจดหมายเตือนถึง บริษัท 78 แห่ง ที่ขายสินค้าเรยอนโดยติดป้ายว่า bamboo (อ้างอิงจากข่าวประชาสัมพันธ์ของ FTC วันที่ 3 ม.ค. 2013)
• มกราคม 2013: Amazon, Macy's, Sears (รวม Kmart) และ Leon Max ยอมจ่ายค่าปรับรวม 1.26 ล้านดอลลาร์สหรัฐ จากการติดป้ายผ้าเรยอนว่าเป็นไผ่ (ข้อตกลงยอมความ ไม่ได้เป็นการยอมรับผิด)
• 8 เมษายน 2022: FTC ฟ้อง Kohl's และ Walmart ขอให้จ่ายค่าปรับทางแพ่ง 2.5 ล้านและ 3 ล้านดอลลาร์สหรัฐ ตามลำดับ รวม 5.5 ล้านดอลลาร์ หลังทั้งสองรายขายสินค้าอย่างน้อยรายละ 2 โหลว่าทำจากไผ่ ตั้งแต่อย่างน้อยเดือนมกราคม 2015 FTC ระบุว่าเป็นค่าปรับสูงสุดในเรื่องนี้

กฎเหล่านี้เป็นกฎของสหรัฐฯ แต่ข้อเท็จจริงทางเส้นใยที่อยู่เบื้องหลังใช้ได้ทุกที่ เรยอนที่ผลิตในไทย จีน หรืออินเดียก็ผ่านกระบวนการแบบเดียวกัน

เรยอน กับ cotton ต่างกันยังไง

เรยอนกับคอตตอน (ฝ้าย) ต่างกันตั้งแต่ที่มา ฝ้ายเป็นเส้นใยธรรมชาติที่ได้จากปุยฝ้ายโดยตรง ส่วนเรยอนเป็นเซลลูโลสที่ถูกละลายแล้วขึ้นรูปเป็นเส้นใยใหม่ ความต่างนี้ทำให้ใส่และดูแลไม่เหมือนกัน

ข้อดีของเรยอน ตามเอกสารของ Ohio State University คือดูดซับความชื้นได้ มากกว่าฝ้าย ระบายอากาศดี สวมใส่สบาย นุ่มสัมผัสผิว และย้อมสีสดได้ง่าย เรยอนที่ทำจากเส้นใยละเอียดมากจะทิ้งตัวพลิ้วคล้ายไหม จุดนี้ทำให้เสื้อผ้าไผ่ใส่แล้วรู้สึกเย็นลื่น

ข้อด้อยของเรยอน อยู่ที่ตอนเปียก เรยอนวิสคอสธรรมดามี ความแข็งแรงตอนเปียกต่ำ การศึกษาของมหาวิทยาลัยกลาสโกว์ (Gamper, Thompson และ Quye, 2013) ทดสอบผ้าวิสคอสยุค 1960 และยุค 1980–90 พบว่าสูญเสียความแข็งแรงตอนเปียก สูงสุดราว 50% แต่กลับคืนเมื่อผึ่งแห้ง ข้อสังเกตคือผลนี้มาจากผ้าเก่าในงานอนุรักษ์ ผ้าวิสคอสยุคใหม่อาจไม่ได้ตัวเลขเดียวกัน

เรื่องหดตัว เอกสารของ Ohio State ระบุว่าเรยอนธรรมดาที่ไม่ผ่านการตกแต่งผ้าอาจ หดได้ถึง 10% เมื่อซักเครื่อง ส่วนผ้าวิสคอสที่ผ่านการตกแต่งให้ซักได้จะหดไม่เกินราว 3% ผ้าวิสคอสจำนวนมากจึงติดป้ายว่าให้ซักแห้ง ส่วนเรยอนกลุ่ม HWM อย่าง Modal ซักเครื่องและอบแห้งได้ตามปกติ

สรุปแบบใช้งาน:

• อยากได้ผ้านุ่ม ลื่น ทิ้งตัว ใส่เย็น → ผ้าไผ่วิสคอสหรือเรยอนตอบโจทย์
• อยากซักง่าย ทนซักเครื่องบ่อยๆ ทรงไม่เปลี่ยน → คอตตอนหรือ Modal ปลอดภัยกว่าเรยอนธรรมดา
• ทั้งสองแบบ ควรอ่านป้ายวิธีซักก่อนเสมอ ดูวิธีอ่านสัญลักษณ์ได้ที่ สัญลักษณ์ป้ายเสื้อผ้า อ่านให้เป็นก่อนซักเสื้อพัง

ผ้า bamboo ดีไหม ถ้าจะซื้อต้องดูอะไร

ผ้า bamboo ดีสำหรับคนที่ชอบผ้านุ่มลื่นและยอมดูแลเพิ่มขึ้นอีกนิด แต่ไม่ควรจ่ายแพงขึ้นเพราะเชื่อว่าผ้าต้านแบคทีเรียหรือรักษ์โลกเอง ถ้าคำอ้างเหล่านั้นไม่มีหลักฐานกำกับ เวลาเลือกซื้อให้ดูตามนี้

1. ดูชื่อเส้นใยบนป้าย ถ้าเขียนว่า viscose, rayon หรือ "from bamboo" คือเรยอนที่ทำจากไผ่ ถ้าเขียนแค่ "bamboo 100%" แต่เนื้อผ้านุ่มลื่นมาก ก็น่าจะเป็นเรยอนเหมือนกัน
2. ดูสัดส่วนผสม เสื้อยืดผ้าไผ่หลายรุ่นผสมคอตตอนหรือสแปนเด็กซ์ ซึ่งทำให้เนื้อผ้าและการหดตัวเปลี่ยนไป
3. ระวังคำว่า "ต้านแบคทีเรียตามธรรมชาติ" FTC ระบุว่าไม่มีหลักฐานรองรับสำหรับผ้าเรยอนจากไผ่ ถ้าแบรนด์อ้างว่าต้านแบคทีเรียได้ ให้ถามหาผลทดสอบ
4. อ่านวิธีซัก ถ้าป้ายเขียนว่าซักแห้งหรือซักมือ ให้ทำตาม เพราะเรยอนธรรมดาอ่อนแอตอนเปียกและหดได้
5. ตรวจคำอ้างได้เอง FTC แนะนำให้ดูตัวสินค้า เปิดดูเว็บไซต์บริษัท หรือติดต่อถามบริษัท ถ้าข้อมูลไม่ชัดก็เลือกสินค้าอื่น

คำถามที่พบบ่อย

ผ้าใยไผ่ทุกผืนเป็นเรยอนหรือเปล่า ผ้าใยไผ่ไม่ได้เป็นเรยอนทุกผืน ผ้าไผ่ที่แยกเส้นใยด้วยวิธีกลแบบเดียวกับลินินมีอยู่จริง แต่หายากและเนื้อค่อนข้างหยาบ FTC ระบุว่าผ้าที่ขายในชื่อ bamboo ส่วนใหญ่หรือเกือบทั้งหมดคือเรยอน ถ้าผ้านุ่มลื่นมาก ก็น่าจะเป็นวิสคอสจากไผ่

ผ้าวิสคอสกับผ้าเรยอนเป็นผ้าชนิดเดียวกันไหม ผ้าวิสคอสเป็นเรยอนชนิดหนึ่งที่ผลิตด้วยกระบวนการวิสคอส ซึ่งใช้กันมากที่สุด ในการซื้อขายทั่วไปจึงใช้สองคำนี้แทนกันได้ ส่วน Modal เป็นเรยอนอีกกลุ่มที่ปรับให้ทนตอนเปียกมากขึ้น ซักเครื่องได้ง่ายกว่าวิสคอสธรรมดา

เสื้อผ้าไผ่ช่วยลดกลิ่นเหงื่อได้จริงไหม ยังไม่มีหลักฐานว่าผ้าเรยอนจากไผ่ต้านแบคทีเรียได้เองตามธรรมชาติ FTC ระบุว่ากระบวนการผลิตเรยอนทำให้คุณสมบัติจากต้นไผ่หายไป ถ้าแบรนด์อ้างว่าผ้าต้านแบคทีเรีย คุณสมบัตินั้นอาจมาจากการเคลือบสารเพิ่ม ลองถามหาผลทดสอบจากแบรนด์

ซักเสื้อผ้าไผ่ยังไงไม่ให้หดหรือย้วย ให้ทำตามป้ายวิธีซักก่อน เรยอนธรรมดาอ่อนแอตอนเปียกและอาจหดได้ถึงราว 10% ถ้าซักเครื่องโดยไม่ได้ผ่านการตกแต่งผ้า (ข้อมูลจาก Ohio State University) ถ้าป้ายอนุญาตให้ซักน้ำ ให้ใช้รอบถนอมผ้า ไม่บิดแรง แล้วผึ่งให้แห้งแทนการอบ

แหล่งอ้างอิง

• FTC: How to Avoid Bamboozling Your Customers
• FTC: 'Bamboo' Fabrics (คำแนะนำผู้บริโภค)
• FTC: FTC Charges Companies with 'Bamboo-zling' Consumers with False Product Claims (ส.ค. 2009)
• FTC: Four National Retailers Agree to Pay Penalties Totaling $1.26 Million (ม.ค. 2013)
• FTC: Penalty Offense Authority — Kohl's and Walmart (เม.ย. 2022)
• Joyce A. Smith, Ohio State University: Rayon – The Multi-Faceted Fiber (HYG-5538-02)
• Gamper, Thompson & Quye (2013), Viscose Rayon: An Absorbing Problem, University of Glasgow