จุดดำ ๆ ที่โผล่บนเสื้อหลังเก็บไว้ช่วงหน้าฝนส่วนใหญ่คือ ราที่ขึ้นบนเนื้อผ้า ราชอบผ้าที่ยังชื้น มีเหงื่อหรือคราบสกปรกติดอยู่ และวางอยู่ในที่อับลม ถ้าเจอเร็วส่วนมากยังซักออกได้ด้วยผงซักฟอกและสารฟอกที่เหมาะกับผ้า แต่ถ้าปล่อยนาน รามักทิ้งรอยและทำให้เนื้อผ้าอ่อนแอลงจนแก้ไม่ได้ทั้งหมด ทางที่ดีที่สุดจึงเป็นการกันไม่ให้ราขึ้นตั้งแต่ต้น
จุดดำบนเสื้อเกิดจากอะไร
จุดดำบนเสื้อเกิดจากเชื้อราที่เติบโตบนผ้า ในภาษาอังกฤษเรียกว่า mildew เอกสารของ University of Kentucky Cooperative Extension อธิบายว่ามิลดิวคือชั้นบาง ๆ ที่ราสร้างขึ้นบนพื้นผิวต่าง ๆ ปกติมีสีดำ บางครั้งเป็นสีขาว และมักขึ้นช่วงอากาศชื้นต่อเนื่อง ยิ่งถ้าที่นั้นค่อนข้างอุ่นและแสงน้อย อย่างในตู้เสื้อผ้าที่ปิดไว้
ราที่พบบ่อยในบ้านเรือนมีหลายสกุล เช่น Cladosporium, Aspergillus, Penicillium และ Stachybotrys ดูจากสีอย่างเดียวบอกไม่ได้ว่าเป็นราชนิดไหน ราพวกนี้ขึ้นได้บนวัสดุอินทรีย์หลายอย่าง รวมถึงเสื้อผ้าและเครื่องหนัง
ราต้องมี 3 อย่างพร้อมกันจึงจะโตได้
- ความชื้น หน่วยงานสิ่งแวดล้อมสหรัฐฯ (EPA) ระบุว่าราทุกชนิดโตไม่ได้ถ้าไม่มีน้ำหรือความชื้น
- อาหาร คราบสกปรก เหงื่อ และตัวเส้นใยธรรมชาติเป็นอาหารของรา
- อากาศอุ่นและนิ่ง ข้อมูลทั่วไปเรื่องราระบุว่าราโตได้ดีที่ความชื้นสัมพัทธ์ราว 62–93% และอุณหภูมิราว 25–31°C ซึ่งเป็นสภาพในห้องที่พบได้บ่อยช่วงหน้าฝนในไทย
ทำไมเสื้อคอตตอนขึ้นราง่ายกว่าเสื้อโพลีเอสเตอร์
เสื้อคอตตอนและลินินทำจากเส้นใยเซลลูโลส ซึ่งเป็นอาหารของราโดยตรง คู่มือดูแลวัตถุในพิพิธภัณฑ์ของ National Park Service สหรัฐฯ ระบุว่าวัสดุเซลลูโลส เช่น ฝ้าย ลินิน กระดาษ และไม้ ถูกจุลินทรีย์โจมตีได้ง่ายเป็นพิเศษ
เส้นใยสังเคราะห์อย่างโพลีเอสเตอร์ทนราได้ดีกว่า แต่ไม่ได้แปลว่าราขึ้นไม่ได้เลย เอกสารของ University of Kentucky ระบุว่าผ้าใยสังเคราะห์ยังให้ราขึ้นได้เมื่อมีคราบสกปรกติดอยู่ และเหงื่อก็ทำให้เกิดราได้ เสื้อกีฬาที่ใส่แล้วโยนทิ้งไว้ทั้งที่ยังชื้นจึงยังเสี่ยงอยู่
ราบนเสื้อซักออกได้ไหม
ราบนเสื้อมักซักออกได้ถ้าเพิ่งขึ้นและรีบจัดการ แต่ไม่มีอะไรรับประกันว่าคราบจะหายหมด คู่มือของ NPS ระบุว่าจุลินทรีย์ทำให้ผ้าเปื้อนและทำให้ความแข็งแรงของผ้าลดลง EPA ก็ระบุว่าราทำให้เกิดคราบและความเสียหายต่อพื้นผิวได้ ส่วน University of Kentucky เตือนว่าถ้าตรวจไม่เจอเร็วพอ ราอาจทำให้เสื้อผ้าเปื้อนจนถึงขั้นเสียหายใช้การไม่ได้
พูดง่าย ๆ คือการซักเอาตัวราออกไปได้ แต่ส่วนของเส้นใยที่ถูกราย่อยไปแล้วเอากลับคืนมาไม่ได้ ถ้าซักและฟอกแล้วยังเห็นรอยจาง ๆ หรือเนื้อผ้าตรงนั้นบางลง ให้ถือว่าเป็นความเสียหายถาวร ถ้าฟอกแรงขึ้นอีก ผ้าที่อ่อนอยู่แล้วอาจขาดง่ายกว่าเดิม
ราขึ้นเสื้อผ้า วิธีแก้ทีละขั้น
ขั้นตอนต่อไปนี้สรุปจากคำแนะนำของ UF/IFAS Extension (University of Florida) สำหรับเสื้อผ้าที่ซักน้ำได้ ก่อนเริ่ม อ่านป้ายวิธีดูแลบนเสื้อ และ ทดสอบกับจุดที่มองไม่เห็นก่อนว่าสีตกไหม ทุกครั้ง
- เริ่มทันทีที่เห็นรา ยิ่งรอนาน คราบยิ่งออกยาก
- ปัดราออกนอกบ้าน แล้วผึ่งแดดผึ่งลมก่อนซัก จะได้ไม่ปัดราไปโดนผ้าหรือของชิ้นอื่นในบ้าน
- ซักตามปกติด้วยผงซักฟอก แล้วดูว่ายังเหลือคราบไหมก่อนเอาไปตากให้แห้ง
- ถ้ายังมีคราบ ให้ใช้สารฟอกที่เหมาะกับผ้า ตามหัวข้อด้านล่าง
เสื้อสี เสื้อสกรีน และผ้าที่ห้ามใช้คลอรีน
UF/IFAS แนะนำให้ใช้ สารฟอกผ้าขาวชนิดไม่มีคลอรีน แบบผงที่มีโซเดียมเพอร์บอเรต (sodium perborate) หรือโพแทสเซียมโมโนเพอร์ซัลเฟต (potassium monopersulfate) อัตรา 1–2 ช้อนโต๊ะต่อน้ำ 1 ไพนต์ (ราว 470 มล.) ใช้น้ำอุณหภูมิที่เหมาะกับผ้าและสีของเสื้อ เช็ดหรือแช่เฉพาะจุดที่เป็นคราบ ทิ้งไว้อย่างน้อย 30 นาทีแล้วล้างน้ำให้สะอาด ถ้าเป็นคราบเก่าอาจต้องแช่ข้ามคืน
ถ้าเป็นเสื้อสกรีน ให้ทาหรือแช่เฉพาะจุดที่ราขึ้นและเลี่ยงไม่ให้โดนลายสกรีน อย่าแช่ทั้งตัว วิธีถนอมลายสกรีนตอนขจัดคราบอ่านต่อได้ในคู่มือขจัดคราบปากกา เลือด กาแฟ บนเสื้อ
อย่าใช้น้ำยาฟอกขาวที่มีคลอรีนกับเสื้อสีหรือเสื้อที่มีลายสกรีน และ UF/IFAS ห้ามใช้คลอรีนกับผ้าไหม ขนสัตว์ และสแปนเด็กซ์ (ผ้ายืดที่ใช้ในเสื้อกีฬาหลายแบบ)
เสื้อคอตตอนสีขาวที่ไม่มีลาย
เสื้อคอตตอนสีขาวที่ป้ายยอมให้ฟอกได้ มีทางเลือกเพิ่มจาก UF/IFAS อีก 2 วิธี
- น้ำมะนาวผสมเกลือ ชุบคราบให้เปียก แล้ววางเสื้อตากแดดให้แดดช่วยฟอก จากนั้นล้างน้ำให้สะอาด วิธีนี้อาศัยการฟอกด้วยแดด จึงควรใช้กับผ้าสีขาว
- น้ำยาฟอกขาวคลอรีนชนิดน้ำ 2 ช้อนโต๊ะต่อน้ำอุ่น 1 ควอร์ต (ราว 950 มล.) เช็ดหรือแช่คราบ 5–15 นาทีแล้วล้างออก ห้ามผสมกับน้ำยาทำความสะอาดชนิดอื่น
ป้ายบนเสื้อบอกว่าใช้สารฟอกได้แค่ไหน
สัญลักษณ์สามเหลี่ยมบนป้ายเสื้อตามระบบ ISO 3758 บอกว่าใช้สารฟอกแบบไหนได้
- สามเหลี่ยมว่าง ใช้สารฟอกได้ทั้งแบบมีคลอรีนและไม่มีคลอรีน
- สามเหลี่ยมมีขีดเฉียง 2 เส้น ห้ามใช้คลอรีน
- สามเหลี่ยมมีกากบาท ห้ามใช้สารฟอกทุกชนิด
ความหมายของสัญลักษณ์อื่นบนป้ายดูได้ที่คู่มืออ่านสัญลักษณ์ป้ายเสื้อผ้า
ผ้าขึ้นราหน้าฝน กันยังไง
วิธีกันราบนเสื้อที่ได้ผลที่สุดคือไม่ให้ราได้ความชื้น ราจะงอกไม่ได้ถ้าผ้าแห้งและอากาศรอบ ๆ ไม่ชื้นเกินไป ช่วงหน้าฝนที่เสื้อแห้งช้าและตู้อับง่าย การกันจึงคุ้มกว่าตามซักทีหลังมาก
- ตากให้แห้งสนิทก่อนเก็บ รวมถึงเสื้อที่ใส่แล้วก็ควรผึ่งให้แห้งก่อนใส่ตะกร้าผ้า EPA แนะนำให้ทำของที่เปียกให้แห้งภายใน 24–48 ชั่วโมงเพื่อกันราขึ้น
- อย่าเก็บเสื้อที่ยังไม่ได้ซัก University of Kentucky ระบุว่าเสื้อผ้าที่สะอาดขึ้นราน้อยกว่าเสื้อผ้าที่เปื้อน เพราะคราบสกปรกเป็นอาหารของรา
- แขวนเสื้อให้หลวม เว้นช่องให้ลมผ่าน เปิดตู้ระบายอากาศเป็นระยะ และนำเสื้อออกมาผึ่งแดดบ้าง
- คุมความชื้นในห้อง EPA แนะนำให้รักษาความชื้นสัมพัทธ์ในบ้านให้ต่ำกว่า 60% และดีที่สุดคือ 30–50% ส่วน NPS แนะนำให้ห้องเก็บของมีความชื้นไม่เกิน 65% ถ้าสูงกว่านั้นควรใช้เครื่องลดความชื้น และใช้พัดลมช่วยให้อากาศหมุนเวียน เครื่องวัดความชื้นราคาไม่แพงช่วยให้รู้ว่าตู้หรือห้องชื้นเกินเกณฑ์หรือเปล่า
- กล่องหรือถุงที่ปิดสนิท NPS ระบุว่าซิลิกาเจลช่วยรักษาระดับความชื้นในพื้นที่ปิดได้ แต่ถ้าใส่เสื้อที่ยังไม่แห้งลงไป ความชื้นจะถูกขังไว้ข้างในแทน
คำถามที่พบบ่อย
เสื้อยืดสีดำมีจุดขาว ๆ ขึ้นหลังเก็บไว้นาน ใช่ราไหม อาจเป็นราได้ University of Kentucky ระบุว่าราบนผ้าส่วนใหญ่เป็นสีดำ แต่บางครั้งก็เป็นสีขาว ถ้าจุดนั้นเป็นฝ้าฟู ๆ และเสื้อเคยเก็บไว้ในที่ชื้น ให้ปัดออกนอกบ้าน แล้วซักด้วยสารฟอกชนิดไม่มีคลอรีนตามป้าย อย่าใช้คลอรีนกับเสื้อสี
ใช้น้ำยาฟอกขาวที่มีคลอรีนกับเสื้อยืดสกรีนลายได้ไหม ไม่ควรใช้ คลอรีนทำให้สีของเสื้อและลายสกรีนซีดหรือด่างได้ ให้ใช้สารฟอกชนิดไม่มีคลอรีน เช่น สูตรที่มีโซเดียมเพอร์บอเรต ทาเฉพาะจุดที่เป็นรา เลี่ยงลายสกรีน และทดสอบกับตะเข็บด้านในก่อน ถ้าป้ายเป็นสามเหลี่ยมมีกากบาท ห้ามใช้สารฟอกทุกชนิด
คราบราเก่าที่ซักแล้วยังไม่ออก ควรทำยังไงต่อ UF/IFAS แนะนำว่าคราบเก่าอาจต้องแช่สารฟอกชนิดไม่มีคลอรีนข้ามคืน ถ้าแช่แล้วยังเห็นรอย อาจเป็นเพราะเส้นใยตรงนั้นถูกราทำลายไปแล้ว การฟอกซ้ำแรง ๆ จะยิ่งทำให้ผ้าบางและขาดง่าย ถ้าเนื้อผ้ายังแน่นดีก็ใส่ต่อได้
เสื้อโพลีเอสเตอร์ขึ้นราได้ไหม ในเมื่อเป็นใยสังเคราะห์ ขึ้นได้ ใยสังเคราะห์ทนราได้ดีกว่าคอตตอน แต่ University of Kentucky ระบุว่ายังให้ราขึ้นได้เมื่อมีคราบสกปรกหรือเหงื่อติดอยู่ เสื้อกีฬาที่ใส่แล้วทิ้งไว้ในกระเป๋าหรือตะกร้าทั้งที่ยังชื้นจึงเสี่ยง ควรผึ่งให้แห้งก่อนซักทุกครั้ง
ตู้เสื้อผ้าชื้นแค่ไหนถึงเสี่ยงให้ราขึ้นเสื้อ EPA แนะนำให้รักษาความชื้นสัมพัทธ์ในบ้านให้ต่ำกว่า 60% และดีที่สุดคือ 30–50% ส่วน NPS ใช้ไม่เกิน 65% เป็นเพดานสำหรับห้องเก็บของ ถ้าเครื่องวัดในตู้หรือห้องขึ้นสูงกว่านี้ติดกันหลายวัน ควรเปิดเครื่องลดความชื้นหรือพัดลม และเว้นระยะระหว่างไม้แขวน
แหล่งอ้างอิง
- UF/IFAS Extension Jefferson County: Mildew Removal
- University of Kentucky Cooperative Extension: Preventing, Handling Mildew in Clothing
- U.S. EPA: A Brief Guide to Mold, Moisture and Your Home
- National Park Service: Mold and Mildew: Prevention of Microorganism Growth in Museum Collections (Conserve O Gram 3/6, 1993)
- Wikipedia: Mildew
- Wikipedia: Laundry symbol (ISO 3758)





