กลิ่นอับแบบผ้าขี้ริ้วชื้นๆ ที่ได้กลิ่นจากผ้าตากในบ้านช่วงหน้าฝน ไม่ได้มาจากน้ำหรือผงซักฟอก แต่มาจากแบคทีเรียที่อยู่บนผ้า งานวิจัยจากญี่ปุ่นพบว่าตัวการหลักคือแบคทีเรีย Moraxella osloensis ที่สร้างกรด 4-methyl-3-hexenoic acid (4M3H) ขึ้นมาระหว่างที่ผ้ายังชื้นและยังมีคราบเหงื่อหรือไขมันจากผิวติดอยู่ จึงแก้ได้ด้วยการซักคราบให้หมด ตากให้แห้งเร็ว และไม่ปล่อยผ้าให้ชื้นค้างนาน
ตากผ้าในบ้านแล้วเหม็นอับ เกิดจากอะไร
กลิ่นอับจากการตากผ้าในบ้านเกิดจาก กรด 4M3H ที่แบคทีเรีย Moraxella osloensis สร้างขึ้นบนผ้าที่ยังชื้น สารนี้มีอยู่บนผ้าน้อยมาก แต่เป็นตัวที่ทำให้กลิ่นแรงที่สุดในบรรดาสารทั้งหมดที่ตรวจพบ
หลักฐานหลักมาจากงานวิจัยของ Kubota และคณะ ตีพิมพ์ในวารสาร Applied and Environmental Microbiology ปี 2012 นักวิจัยเก็บผ้าที่มีกลิ่นอับ 30 ชิ้นจาก 15 บ้านในญี่ปุ่น ทั้งผ้าเช็ดตัว ผ้าเช็ดมือ และเสื้อยืด แล้วแยกเชื้อออกมาเพาะ พบแบคทีเรียกลุ่ม Moraxella ใน 87% ของผ้าที่มีกลิ่น ซึ่งตรวจพบบ่อยกว่าเชื้อกลุ่มอื่นทั้งหมด และพบว่าเชื้อชนิดนี้สร้าง 4M3H ได้จริง ก่อนหน้านั้นในปี 2011 บริษัท Kao ผู้ผลิตผงซักฟอกญี่ปุ่นก็ประกาศว่าแยกเชื้อตัวเดียวกันได้จากผ้า 19 ชิ้นที่มีกลิ่นแบบเดียวกัน ต่อมานักวิจัยของ Kao ร่วมถอดรหัสพันธุกรรมสายพันธุ์ KMC41 ในปี 2016 และพบยีนที่น่าจะเกี่ยวกับการสร้าง 4M3H
สาเหตุที่ปัญหานี้มักเกิดกับการตากในบ้าน คือการตากในบ้านทำให้ผ้าแห้งช้า แบคทีเรียจึงมีเวลาเพิ่มจำนวนและสร้างกลิ่นนานกว่า ในงานวิจัยเดียวกันมีการอ้างแบบสำรวจในญี่ปุ่นว่า 84% ของผู้ตอบตากผ้าในบ้าน และ 63% ของคนกลุ่มนั้นเคยเจอปัญหากลิ่น
กลิ่นนี้เกิดได้กับผ้าทุกชนิด เพราะแบคทีเรียไม่ได้กินเนื้อผ้า แต่กินคราบที่ซักออกไม่หมด ทีมวิจัยเผยว่าสายพันธุ์ KMC41 สร้าง 4M3H บนผ้าเช็ดตัวที่ผ่านการใช้งานแล้วเท่านั้น ไม่สร้างบนผ้าใหม่ จึงเชื่อว่าคราบจากร่างกายเป็นวัตถุดิบสำคัญ ส่วนเรื่องที่เสื้อกีฬาโพลีเอสเตอร์ส่งกลิ่นเหงื่อแรงกว่าเสื้อฝ้ายเป็นอีกกลไกหนึ่ง อ่านต่อได้ในบทความว่าทำไมเสื้อกีฬาโพลีเอสเตอร์เหม็นอับกว่าเสื้อฝ้าย
ทำไมซักแล้วผ้ายังเหม็น และกลิ่นกลับมาตอนใส่
Moraxella osloensis ทนกว่าเชื้อทั่วไปทั้งความแห้งและแสง UV ผ้าที่ตากจนแห้งจึงยังมีเชื้อเหลืออยู่ พอผ้าชื้นอีกครั้งจากเหงื่อหรือความชื้นในอากาศ กลิ่นก็กลับมา
ตัวเลขจากการทดลองของ Kubota และคณะ (2012) เห็นภาพชัด เมื่อเก็บผ้าที่มีเชื้อไว้ในอากาศแห้งมาก (ความชื้นสัมพัทธ์ 11.3% ที่ 30°C) นาน 35 วัน เชื้อ M. osloensis ทุกสายพันธุ์ลดลงไม่ถึง 3 log (ไม่ถึง 1,000 เท่า) ขณะที่ E. coli และ Staphylococcus aureus รอดได้น้อย ส่วนการทดสอบด้วยหลอด UV ในห้องแล็บ M. osloensis ต้องใช้เวลา 80–120 วินาทีจึงลดลง 4 log ส่วน E. coli ใช้ 60 วินาที และ S. aureus ใช้ 40 วินาที
ผลนี้หมายความว่า การตากแดดช่วยได้เพราะทำให้ผ้าแห้งเร็ว แต่ไม่ได้ฆ่าเชื้อได้หมด ทาง Kao เองก็อธิบายว่าเชื้อนี้รอดจากการซักและทำให้เกิดกลิ่นแรงระหว่างสวมใส่และระหว่างเก็บ นักวิจัยยังพบเชื้อนี้ในหลายจุดของบ้าน โดยพบบ่อยที่สุดที่อ่างล้างจานในครัว จึงอาจติดมากับผ้าได้ตลอด ส่วนสมมติฐานที่ว่าการซักน้ำเย็นช่วยให้เชื้อรอด นักวิจัยตั้งไว้เป็นข้อสันนิษฐานเท่านั้น ยังไม่ได้ทดสอบ
ตากผ้าในบ้านอย่างไรไม่ให้เหม็นอับ
วิธีกันกลิ่นอับที่ได้ผลมีหลักอยู่สามข้อ คือ เอาคราบอาหารของเชื้อออกให้หมด ตากผ้าให้แห้งเร็วที่สุด และลดความชื้นในห้อง คำแนะนำส่วนใหญ่ด้านล่างมาจากคู่มือของ Panasonic ญี่ปุ่น ที่มีผู้เชี่ยวชาญด้านการซักผ้า คุณ 神崎健輔 (Kensuke Kanzaki) เป็นผู้ให้ข้อมูล
ก่อนตาก
- ซักอย่าให้ผ้าแน่นถังและอย่าเทผงซักฟอกเกินขนาด ผงซักฟอกที่ล้างออกไม่หมดจะกลายเป็นอาหารของเชื้อ ส่วนน้ำยาปรับผ้านุ่มควรเข้าใจก่อนว่าน้ำยาปรับผ้านุ่มทำงานอย่างไร และผ้าแบบไหนไม่ควรใช้
- เอาผ้าออกจากเครื่องทันทีที่ซักเสร็จ คู่มือของ Panasonic ญี่ปุ่นแนะนำให้เอาออกภายใน 30 นาทีในฤดูที่ร้อนชื้น ถ้าทิ้งไว้เกิน 1 ชั่วโมงควรซักใหม่ และถ้าเกิน 2 ชั่วโมงต้องซักใหม่
- อย่าหมักผ้าใช้แล้วไว้นาน ผ้าเปียกเหงื่อที่กองรวมในตะกร้าเป็นที่ที่เชื้อขยายพันธุ์ได้ดี
ระหว่างตาก
- เว้นระยะระหว่างผ้า อย่างน้อยประมาณสามนิ้วมือ ถ้าทำได้ให้กว้างประมาณหนึ่งกำปั้น
- ตากแบบโค้ง (arch) บนราวหนีบแบบสี่เหลี่ยม ให้หนีบผ้าชิ้นยาวไว้ด้านริม แล้วไล่ชิ้นสั้นเข้าไปตรงกลาง ลมจะผ่านช่วงกลางได้
- ใช้พัดลมร่วมกับการลดความชื้น พัดลมช่วยพาไอน้ำออกจากผ้า แต่ถ้าความชื้นในห้องไม่ลด ผ้าส่วนที่ลมไม่โดนจะแห้งแทบไม่ต่างจากผึ่งไว้เฉยๆ คู่มือเดียวกันแนะนำเครื่องลดความชื้นสำหรับตากผ้าว่าได้ผลที่สุด และตั้งเป้าความชื้นในห้องไว้ไม่เกิน 50%
- เลี่ยงมุมห้อง ข้างผ้าม่าน และห้องที่ปิดทึบ เพราะเป็นจุดที่อากาศชื้นค้าง
ใครอยู่คอนโดที่ไม่มีระเบียงโดนแดด การเปิดแอร์โหมด Dry หรือเครื่องลดความชื้นในห้องที่ปิดประตูไว้ ร่วมกับพัดลมที่เป่าใส่ราว มักได้ผลดีกว่าการแขวนผ้าไว้ในห้องน้ำ ซึ่งเป็นจุดที่ชื้นที่สุดในบ้าน
ผ้าที่เหม็นอับไปแล้ว แก้ยังไงให้หาย
ผ้าที่มีกลิ่นอับแล้วต้องซักใหม่ให้เชื้อลดลงจริง เพราะการตากซ้ำหรือฉีดน้ำหอมกลบแค่ทำให้กลิ่นจางชั่วคราว คู่มือของ Panasonic ญี่ปุ่นแนะนำให้แช่ผ้าใน น้ำยาฟอกขาวชนิดออกซิเจน (สูตรไม่มีคลอรีน) ก่อน แล้วซักใหม่และตากให้แห้งเร็ว คู่มือเดียวกันไม่แนะนำให้ต้มผ้า เพราะทำให้เสื้อผ้าเสียหาย
ขั้นตอนที่ใช้ได้กับผ้าส่วนใหญ่:
- อ่านป้ายเสื้อก่อนว่าผ้าทนอุณหภูมิน้ำและสารฟอกขาวได้แค่ไหน ถ้ายังไม่แน่ใจสัญลักษณ์ ดูคู่มืออ่านสัญลักษณ์ป้ายเสื้อผ้า
- แช่ผ้าในน้ำยาฟอกขาวชนิดออกซิเจนตามอัตราส่วนบนฉลากผลิตภัณฑ์ ใช้น้ำอุ่นได้ถ้าป้ายเสื้ออนุญาต
- ซักตามปกติด้วยผงซักฟอกในปริมาณที่ฉลากกำหนด ไม่ใส่ผ้าแน่นถัง
- เอาออกจากเครื่องทันที แล้วตากตามวิธีด้านบนให้แห้งเร็วที่สุด
เสื้อสกรีนลายควรกลับด้านก่อนแช่และซัก และทดสอบน้ำยาตรงมุมที่มองไม่เห็นก่อน เพราะสารฟอกขาวบางชนิดทำให้สีพื้นหรือสีลายซีดได้
เสื้อขึ้นรา จุดดำบนผ้า ต่างจากกลิ่นอับยังไง
เสื้อขึ้นราเป็นคนละเรื่องกับกลิ่นอับจากแบคทีเรีย ราขึ้นผ้า (mildew) คือเชื้อราที่กินเส้นใยเซลลูโลส เช่น ฝ้าย ทำให้เกิดจุดดำหรือจุดเทาที่ซักออกยาก มีกลิ่นเหม็น และทำให้เนื้อผ้าเสื่อมได้ ส่วน Moraxella ทำให้เกิดกลิ่นแต่ไม่ทิ้งคราบให้เห็น
ตามเอกสารของ University of Florida IFAS Extension ราชนิดนี้เติบโตได้ดีในอากาศอุ่นชื้น โดยเฉพาะช่วง 77–86°F (ประมาณ 25–30°C) และในจุดที่มืดและอากาศไม่ถ่ายเท ซึ่งตรงกับสภาพตู้เสื้อผ้าหลายบ้านในไทยช่วงหน้าฝน สำนักงานคุ้มครองสิ่งแวดล้อมสหรัฐฯ (EPA) แนะนำให้ทำของที่เปียกน้ำให้แห้งภายใน 24–48 ชั่วโมงเพื่อป้องกันราขึ้น และพยายามคุมความชื้นในบ้านให้ต่ำกว่า 60% (ช่วงที่เหมาะคือ 30–50%) เพราะราอาจทำให้คนที่แพ้ง่ายมีอาการภูมิแพ้
วิธีป้องกัน คือเก็บเสื้อเมื่อแห้งสนิทแล้วเท่านั้น ไม่อัดตู้จนแน่น และให้ตู้มีอากาศถ่ายเท
วิธีเอาจุดราออกจากผ้าที่ซักได้ ตามคำแนะนำของ IFAS:
- เริ่มทันทีที่เจอ ปัดราออกนอกบ้านเพื่อไม่ให้สปอร์ฟุ้งในห้อง แล้วผึ่งแดดก่อนซัก
- ทดสอบว่าสีผ้าตกหรือไม่ก่อนใช้น้ำยาใดๆ
- ทาด้วยน้ำมะนาวผสมเกลือแล้ววางผ้าตากแดด จากนั้นล้างน้ำให้สะอาด
- หรือผสมผงฟอกขาวชนิดไม่มีคลอรีน (โซเดียมเปอร์บอเรตหรือโพแทสเซียมโมโนเปอร์ซัลเฟต) 1–2 ช้อนโต๊ะในน้ำ 1 ไพนต์ (ประมาณ 470 มล.) ทิ้งไว้อย่างน้อย 30 นาทีแล้วล้างออก คราบเก่าอาจต้องแช่ข้ามคืน
- ห้ามใช้น้ำยาฟอกขาวคลอรีนกับผ้าไหม ขนสัตว์ และผ้าที่มีสแปนเด็กซ์
ถ้าเชื้อรากินเส้นใยไปนานแล้ว ผ้าตรงนั้นอาจเปื่อยหรือมีรอยด่างค้างแม้คราบจะจางลง จึงควรรีบจัดการตั้งแต่ยังเห็นจุดเล็กๆ
คำถามที่พบบ่อย
ตากผ้าในบ้านช่วงหน้าฝน ทำยังไงให้ไม่เหม็นอับ ให้เอาผ้าออกจากเครื่องทันทีที่ซักเสร็จ ตากโดยเว้นระยะระหว่างชิ้นอย่างน้อยประมาณสามนิ้วมือ เปิดพัดลมเป่าใส่ราว และลดความชื้นในห้องด้วยเครื่องลดความชื้นหรือแอร์โหมด Dry คู่มือของ Panasonic ญี่ปุ่นตั้งเป้าความชื้นในห้องไว้ไม่เกิน 50% ยิ่งผ้าแห้งเร็ว เชื้อก็มีเวลาสร้างกลิ่นน้อยลง
ทำไมเสื้อแห้งแล้วไม่เหม็น แต่พอใส่ไปสักพักกลับมีกลิ่นอับ แบคทีเรีย Moraxella osloensis ทนความแห้งได้ดี งานวิจัยปี 2012 พบว่าเชื้อลดลงไม่ถึง 1,000 เท่าหลังเก็บในอากาศแห้งนาน 35 วัน เชื้อจึงยังอยู่บนผ้าที่แห้งแล้ว พอโดนเหงื่อหรือความชื้นก็กลับมาสร้างกลิ่น ต้องแช่น้ำยาฟอกขาวชนิดออกซิเจนแล้วซักใหม่ให้เชื้อลดลง
ตากแดดจัดๆ ช่วยฆ่าเชื้อที่ทำให้ผ้าเหม็นอับได้ไหม ช่วยได้บางส่วน แดดทำให้ผ้าแห้งเร็วซึ่งสำคัญที่สุด แต่ Moraxella osloensis ทน UV ได้ดีกว่าเชื้อทั่วไป ในการทดลองต้องฉาย UV นาน 80–120 วินาทีเชื้อจึงลดลง 4 log ส่วน E. coli ใช้ 60 วินาที แดดจึงช่วยเสริมได้ แต่ทดแทนการซักให้สะอาดไม่ได้
ผ้าฝ้ายกับผ้าโพลีเอสเตอร์ แบบไหนเหม็นอับง่ายกว่าเวลาตากในบ้าน กลิ่นอับจากการตากในบ้านเกิดได้กับผ้าทุกชนิด เพราะเชื้อกินคราบเหงื่อและไขมันที่ค้างบนผ้า ไม่ได้กินเนื้อผ้า แต่ถ้าเป็นจุดราดำ ราชนิดนี้กินเส้นใยเซลลูโลสอย่างฝ้าย จึงพบบนเสื้อฝ้ายที่เก็บไว้ทั้งที่ยังชื้นได้บ่อยกว่า ส่วนกลิ่นเหงื่อบนเสื้อกีฬาเป็นอีกกลไกหนึ่ง
เสื้อขึ้นจุดดำเพราะเก็บไว้ทั้งที่ยังไม่แห้ง ยังเอากลับมาใส่ได้ไหม ส่วนใหญ่แก้ได้ถ้ารีบจัดการ ให้ปัดราออกนอกบ้าน ผึ่งแดด แล้วซักหรือแช่ผงฟอกขาวชนิดไม่มีคลอรีนอย่างน้อย 30 นาทีตามคำแนะนำของ University of Florida IFAS แต่ถ้าราขึ้นนานจนเส้นใยเปื่อย อาจเหลือรอยด่างถาวร ผ้าไหม ผ้าขนสัตว์ และผ้าที่มีสแปนเด็กซ์ห้ามใช้คลอรีน
แหล่งอ้างอิง
- Kubota H. et al. (2012). Moraxella Species Are Primarily Responsible for Generating Malodor in Laundry. Applied and Environmental Microbiology 78(9).
- Goto T. et al. (2016). Complete Genome Sequence of Moraxella osloensis Strain KMC41, a Producer of 4-Methyl-3-Hexenoic Acid. Genome Announcements.
- GIGAZINE (27 พ.ค. 2011). รายงานข่าวการประกาศของ Kao เรื่องเชื้อต้นเหตุกลิ่นผ้าแห้งไม่สนิท (ภาษาญี่ปุ่น)
- Panasonic Japan. 部屋干しで早く乾かすコツと生乾き臭を防ぐ方法 (ภาษาญี่ปุ่น)
- U.S. EPA. A Brief Guide to Mold, Moisture and Your Home
- University of Florida IFAS Extension, Jefferson County. Mildew Removal





