เสื้อยืดคอตตอนตัวใหม่ที่ซักแล้วสีตกใส่ผ้าตัวอื่น ส่วนใหญ่ไม่ได้แปลว่าสีของเสื้อกำลังจะซีด แต่เป็นสีย้อมส่วนเกินที่ไม่เคยยึดติดกับเส้นใยและโรงย้อมล้างออกไม่หมด พอโดนน้ำกับผงซักฟอก สีส่วนนี้ก็หลุดออกมาลอยในน้ำแล้วไปเกาะผ้าสีอ่อน วิธีป้องกันที่ได้ผลจึงเป็นการตรวจก่อนซักและแยกซัก มากกว่าการแช่เกลือหรือน้ำส้มสายชู
เสื้อใหม่สีตกเกิดจากอะไร
เสื้อคอตตอนสีตกตอนซักครั้งแรกๆ มักเกิดจาก "สีย้อมรีแอคทีฟที่ถูกไฮโดรไลซ์" ซึ่งไม่ได้จับกับเส้นใยฝ้ายด้วยพันธะเคมี จึงหลุดออกมาได้ง่ายเมื่อโดนน้ำ
สีย้อมรีแอคทีฟ (reactive dye) ใช้ย้อมเส้นใยเซลลูโลสอย่างฝ้ายกันแพร่หลาย จุดเด่นคือสีจะสร้าง พันธะโควาเลนต์ กับเส้นใย ส่วนที่ยึดได้แบบนี้จึงทนการซักได้ดีมาก ปัญหาคือระหว่างย้อมมีปฏิกิริยาข้างเคียงเกิดขึ้นด้วย สีบางส่วนไปทำปฏิกิริยากับน้ำแทนที่จะทำปฏิกิริยากับเส้นใย เรียกว่า การไฮโดรไลซ์ (hydrolysis) สีที่ถูกไฮโดรไลซ์แล้วจะยึดกับเส้นใยไม่ได้อีก
งานวิจัยของ Amin และ Blackburn จากมหาวิทยาลัยลีดส์ (ตีพิมพ์ใน ACS Sustainable Chemistry & Engineering ปี 2015) ระบุว่า สีย้อมอาจถูกไฮโดรไลซ์ได้มากถึง 40% ระหว่างกระบวนการย้อม สีส่วนนี้เกาะเส้นใยอยู่ด้วยแรงยึดเหนี่ยวอ่อนๆ อย่างพันธะไฮโดรเจนกับแรงแวนเดอร์วาลส์เท่านั้น โรงย้อมจึงต้อง ล้างสีส่วนเกินออก (wash-off) หลายขั้นตอนและหลายรอบน้ำ งานวิจัยชิ้นเดียวกันบอกว่าขั้นตอนล้างนี้รวมกับการบำบัดน้ำเสียอาจกินต้นทุนถึงครึ่งหนึ่งของต้นทุนย้อมสีรีแอคทีฟทั้งหมด
เพราะขั้นตอนนี้แพงและเปลืองน้ำ ถ้าล้างไม่สะอาดพอ สีส่วนเกินก็ติดเสื้อมาถึงมือคนซื้อ แล้วมาหลุดตอนซักที่บ้านแทน สีที่หลุดเป็นสีส่วนเกินที่ไม่ได้ยึดกับเส้นใยตั้งแต่ต้น ไม่ใช่สีที่ยึดติดแล้วหลุดออกมา
ต่างจากเสื้อดำที่ซีดลงเรื่อยๆ ยังไง
เรื่องนี้มี 2 อาการที่คนมักเหมาว่าเป็นเรื่องเดียวกัน
- สีตก (bleeding/staining): สีหลุดออกมาในน้ำแล้วไปติดผ้าตัวอื่น มักชัดที่สุดในการซักช่วงแรกๆ ของเสื้อใหม่
- สีซีด (fading/colour change): สีของตัวเสื้อจางลงทีละน้อยตลอดอายุการใช้งาน จากการซักซ้ำ แสงแดด และการเสียดสี
ถ้าสงสัยเรื่องเสื้อสีเข้มที่ซีดลงตามเวลา อ่านต่อได้ที่ ทำไมเสื้อยืดสีดำซีดเร็วกว่าสีอื่น ส่วนบทนี้เน้นอาการสีไปติดผ้าตัวอื่น
ห้องแล็บวัดความคงทนของสีต่อการซักยังไง
ความคงทนของสีต่อการซัก (colour fastness to washing) วัดด้วยมาตรฐานสากล ที่ใช้กันมากคือ ISO 105-C06 และ AATCC TM61 ทั้งสองแบบจำลองการซักในเครื่องทดสอบแล้วให้เกรดผล
ISO 105-C06 ใช้วัดว่าสีของผ้าทนการซักแบบใช้ในบ้านหรือร้านซักรีดได้แค่ไหน การทดสอบแบ่งเป็น 2 กลุ่ม
- แบบ S (single): การทดสอบหนึ่งครั้งให้ผลทั้งสีซีดและสีเปื้อนใกล้เคียงกับการซักจริง 1 ครั้ง
- แบบ M (multiple): แรงกลหนักกว่า ผลทดสอบหนึ่งครั้งในบางกรณีเทียบได้กับการซักจริง ไม่เกิน 5 ครั้ง ที่อุณหภูมิไม่เกิน 70 °C
ในการทดสอบ ชิ้นผ้าที่จะทดสอบจะถูกประกบกับ ผ้าประกบ (adjacent fabric) ที่ไม่ได้ย้อมสี ถ้าสีหลุด ผ้าประกบจะเปื้อน ซึ่งก็คือการจำลองสถานการณ์เสื้อขาวโดนสีจากเสื้อตัวอื่น ตัวมาตรฐานเองระบุว่าวิธีนี้ไม่ได้สะท้อนผลของสารเพิ่มความขาว (optical brightener) ในผงซักฟอกทั่วไป
AATCC TM61 เป็นมาตรฐานของสมาคมนักเคมีและนักแต่งสีสิ่งทอแห่งสหรัฐฯ ใช้กับผ้าที่ต้องซักบ่อย หลักการคือการทดสอบเร่ง 45 นาทีหนึ่งครั้ง ที่ควบคุมอุณหภูมิ ผงซักฟอก สารฟอกขาว และการเสียดสี ให้ได้สีเปลี่ยนใกล้เคียงกับ การซักมือหรือซักที่บ้าน 5 ครั้ง
เกรด 1–5 บนสเกลสีเทาหมายถึงอะไร
ผ้าประกบที่เปื้อนสีจะถูกให้คะแนนด้วย สเกลสีเทาสำหรับประเมินการเปื้อนสี (grey scale for assessing staining) ตามมาตรฐาน ISO 105-A03 (ฉบับปี 2019 ยังใช้อยู่และได้รับการยืนยันอีกครั้งในปี 2025) สเกลนี้เป็นแผ่นสีเทาและขาวจับคู่กันไล่ระดับ ให้เกรดตั้งแต่ 5 (แทบไม่เห็นสีเปื้อน) ลงไปถึง 1 (เปื้อนมากที่สุด) มีครึ่งเกรดคั่นด้วย คือ 4-5, 3-4, 2-3 และ 1-2 รวมเป็น 9 ระดับ ผู้ทดสอบเทียบผ้าประกบที่ผ่านการซักกับผ้าที่ยังไม่ได้ซัก แล้วเลือกคู่แผ่นสีที่ต่างกันใกล้เคียงที่สุด
เกรดพวกนี้ใช้กันในรายงานทดสอบระหว่างผู้ซื้อกับโรงงานผ้า เสื้อที่ขายทั่วไปส่วนใหญ่ไม่ได้บอกเกรดไว้บนป้าย คนซื้อจึงต้องตรวจเอาเองที่บ้าน
เช็กก่อนซักรวมได้ยังไง
วิธีเช็กเสื้อสีตกที่บ้านที่ง่ายที่สุดคือทำให้ผ้าส่วนที่มองไม่เห็นชื้น แล้วกดผ้าขาวลงไปดูว่าสีติดมาไหม วิธีนี้ปรับมาจากการทดสอบแบบจุด (spot test) ที่นักอนุรักษ์สิ่งทอใช้ก่อนซักผ้าเก่า
- เลือกจุดที่ไม่สะดุดตา เช่น ด้านในชายเสื้อหรือตะเข็บด้านใน
- ใช้น้ำเปล่าอุณหภูมิห้องทำให้จุดนั้นชื้น ถ้าตั้งใจซักด้วยผงซักฟอก ทดสอบอีกรอบด้วยน้ำผสมผงซักฟอกเจือจางได้
- วางผ้าขาวสะอาดหรือกระดาษทิชชูหนาๆ ทับ วางของหนักทับไว้ แล้วทิ้งไว้ให้แห้ง
- ยกผ้าขาวขึ้นดู ถ้ามีสีติดชัดเจน แปลว่าเสื้อตัวนี้มีแนวโน้มสีตกตอนซัก
ข้อจำกัดที่ต้องรู้คือ ผลไม่ติดสีก็ยังไม่ได้รับประกันว่าจะไม่ตก คู่มือของกลุ่มอนุรักษ์สิ่งทอ AIC เขียนไว้ชัดว่าการทดสอบแบบจุดไม่ได้จำลองการแช่น้ำทั้งตัว สีอาจยังหลุดตอนซัก แช่ ล้าง หรือตอนผ้าเปียกค้างอยู่ เพราะฉะนั้นเสื้อสีเข้มสีสดตัวใหม่ ซักแยกในครั้งแรกๆ ไว้ก่อนก็ยังดีกว่า
อีกวิธีที่ไม่ต้องรอให้แห้งคือซักเสื้อตัวใหม่แยกในกะละมังน้ำเย็น ถ้าน้ำเปลี่ยนสีให้เห็นชัด ก็รู้แล้วว่ายังมีสีส่วนเกินออกมา
แช่เกลือ น้ำส้มสายชู กันสีตกได้จริงไหม
การแช่เกลือหรือน้ำส้มสายชูไม่ได้ทำให้สีของเสื้อที่ย้อมจากโรงงานติดแน่นขึ้น ทั้งสองคำแนะนำนี้มีที่มาจากกระบวนการย้อม แต่ใช้ไม่ได้กับเสื้อที่ย้อมเสร็จแล้ว
เกลือทำงานในหม้อย้อม ไม่ใช่ในอ่างซักผ้า งานวิจัยของ Burkinshaw และ Salihu (Dyes and Pigments, 2019) พบว่าการเติมเกลือแกง (NaCl) 50 กรัม/ลิตรลงในน้ำย้อม ช่วยให้สีรีแอคทีฟถูกดูดเข้าเส้นใยฝ้ายและติดได้มากขึ้น เพราะเกลือทำให้โมเลกุลสีจับกลุ่มกันและอยากเข้าไปอยู่ในเส้นใยมากกว่าอยู่ในน้ำ แต่นี่เกิดระหว่างย้อมในโรงงาน ร่วมกับสภาวะอื่นที่ทำให้สีสร้างพันธะกับเส้นใย สีที่ถูกไฮโดรไลซ์ไปแล้วจะสร้างพันธะใหม่ไม่ได้ ต่อให้แช่เกลือในอ่างซักผ้าก็ตาม
เอกสารแนะนำการดูแลเสื้อผ้าของมหาวิทยาลัยโอไฮโอสเตตระบุว่า สีย้อมสมัยนี้ ไม่สามารถเพิ่มความคงทนได้ด้วยการแช่น้ำเกลือ ถ้าแช่เกลือแล้วสีดูตกน้อยลงในผ้าฝ้าย เรยอน หรือรามี ผลนั้นอยู่ได้แค่ตอนที่ยังมีเกลือในน้ำ พอเปียกน้ำเปล่าครั้งต่อไปสีก็หลุดได้อีก และเกลือไม่มีผลกับใยสังเคราะห์หรือผ้าผสมใยสังเคราะห์
น้ำส้มสายชูก็เช่นกัน หน่วยบริการวิชาการของมหาวิทยาลัยไอโอวาสเตตเรียกความเชื่อเรื่องใช้น้ำส้มสายชูหรือเกลือ "ล็อกสี" ว่าเป็นความเชื่อผิดที่พบบ่อย น้ำส้มสายชูไม่ได้ช่วยตรึงสีเมื่อใช้หลังย้อมเสร็จแล้ว ที่คนรู้สึกว่าได้ผล น่าจะเป็นเพราะการแช่และล้างช่วยพาสีส่วนเกินออกไปมากกว่า ส่วนเอกสารของโอไฮโอสเตตเตือนเพิ่มว่ากรดอะซิติกในน้ำส้มสายชูอาจทำให้เส้นใยฝ้าย เรยอน อะซิเตต และไหมอ่อนแอลง และอาจทำให้สีเปลี่ยน ถ้าจะลองต้องทดสอบที่ตะเข็บด้านในก่อน
สรุปสั้นๆ คือ ที่แช่เกลือหรือน้ำส้มสายชูแล้วรู้สึกว่าได้ผล ส่วนใหญ่เป็นเพราะการแช่และล้างพาสีส่วนเกินออกไป ไม่ใช่เพราะสีติดแน่นขึ้น
ผ้าสีตก แก้ยังไงไม่ให้ไปเปื้อนตัวอื่น
วิธีจัดการเสื้อสีตกที่ได้ผลจริงคือแยกสีส่วนเกินออกจากผ้าตัวอื่น ไม่ว่าจะด้วยการซักแยก ซักรวมเฉพาะสีใกล้กัน หรือไม่ปล่อยผ้าเปียกกองรวมกัน
- อ่านป้ายก่อน ถ้าป้ายเขียนว่า "wash separately" หรือมีสัญลักษณ์ให้ซักแยก ให้ซักเดี่ยวช่วงแรกและทำใจไว้ว่าจะมีสีออกมาบ้าง ใครยังอ่านสัญลักษณ์บนป้ายไม่คล่อง ดูคู่มือสัญลักษณ์ป้ายเสื้อผ้า
- ซักรวมเฉพาะสีโทนเดียวกัน สีเข้มกับสีเข้ม สีอ่อนกับสีอ่อน
- เอาผ้าออกจากเครื่องแล้วตากทันที ไอโอวาสเตตระบุว่าผ้าเปียกที่กองรวมกันนานๆ มีโอกาสสีติดกันมากขึ้น
- แผ่นดักสี (colour catcher) ช่วยจับสีที่ลอยอยู่ในน้ำได้บ้าง แต่ไม่ได้ได้ผลแน่นอนทุกครั้ง
- สารตรึงสีสำหรับผ้าฝ้ายโดยเฉพาะ มีขายเพื่อลดการตกสีของผ้าคอตตอน แต่ใช้ไม่ได้กับโพลีเอสเตอร์หรืออะคริลิก
ถ้าเสื้อขาวโดนสีติดไปแล้ว อย่าเพิ่งใช้น้ำร้อนหรือรีบเข้าเครื่องอบ เอกสารของโอไฮโอสเตตเตือนว่าน้ำร้อนอาจทำให้คราบสีย้อมติดแน่นขึ้น ให้ซักซ้ำด้วยน้ำเย็นก่อนในขณะที่ผ้ายังไม่แห้ง
เรื่องควรซักเสื้อใหม่ก่อนใส่ไหม และนอกจากสีส่วนเกินแล้วยังมีสารอะไรค้างบนผ้าอีก มีอธิบายไว้ในบทความเรื่องเสื้อใหม่ต้องซักก่อนใส่ไหม
คำถามที่พบบ่อย
เสื้อใหม่สีตกแบบนี้ ซักไปเรื่อยๆ แล้วจะหยุดตกเองไหม
ถ้าต้นเหตุคือสีส่วนเกินที่โรงย้อมล้างออกไม่หมด สีส่วนนี้มีปริมาณจำกัด การซักแต่ละครั้งจะพามันออกไปเรื่อยๆ การตกสีจึงมักลดลง แต่ไม่มีตัวเลขตายตัวว่ากี่ครั้ง ขึ้นกับว่าเหลือสีส่วนเกินมากแค่ไหน ระหว่างนี้ให้ซักแยกหรือซักกับสีใกล้กันไปก่อน แล้วลองกดผ้าขาวชื้นเช็กซ้ำเป็นระยะ
ทำไมเสื้อสีแดงหรือสีกรมเข้มๆ ดูเหมือนสีตกมากกว่าสีอื่น
เสื้อสีเข้มใช้สีย้อมปริมาณมากกว่าสีอ่อน เมื่อมีสีส่วนหนึ่งถูกไฮโดรไลซ์และล้างออกไม่หมด สีที่หลุดก็มากและเห็นชัดกว่า โดยเฉพาะเมื่อไปติดเสื้อขาว แต่สีเข้มไม่ได้แปลว่าคุณภาพต่ำเสมอไป ถ้าโรงงานล้างสีส่วนเกินออกได้ดี เสื้อสีเข้มก็ซักแล้วสีไม่ตกได้
แช่เกลือ 1 ช้อนโต๊ะก่อนซักครั้งแรก ช่วยกันเสื้อคอตตอนสีตกได้จริงไหม
ไม่ได้ช่วยตรึงสีอย่างถาวร เกลือช่วยให้สีเข้าเส้นใยได้เฉพาะตอนย้อมในโรงงาน เอกสารของมหาวิทยาลัยโอไฮโอสเตตระบุว่าน้ำเกลือเพิ่มความคงทนของสีย้อมสมัยนี้ไม่ได้ ผลที่เห็นอยู่ได้แค่ตอนที่ยังมีเกลืออยู่ในน้ำ พอซักน้ำเปล่าครั้งถัดไป สีก็หลุดได้อีก การซักแยกจึงได้ผลกว่า
เสื้อที่ผ่านมาตรฐาน ISO 105-C06 แล้ว ยังสีตกได้อีกไหม
ได้ เพราะมาตรฐานเป็นแค่วิธีทดสอบ ไม่ใช่เกณฑ์ผ่านหรือตก ผลจะออกมาเป็นเกรด 1–5 บนสเกลสีเทา ผู้ซื้อกับโรงงานต้องตกลงกันเองว่าต้องได้เกรดเท่าไหร่ นอกจากนี้การทดสอบแบบ S เทียบได้กับการซักราวหนึ่งครั้งเท่านั้น และสภาพการซักที่บ้านก็ต่างจากในแล็บ เสื้อที่ได้เกรดเปื้อนสีต่ำจึงยังตกสีได้ตามสมควร
เสื้อขาวโดนสีจากเสื้อตัวอื่นติดแล้ว ควรทำยังไงก่อน
อย่าปล่อยให้ผ้าแห้งและอย่าใช้น้ำร้อนหรือเข้าเครื่องอบทันที เพราะความร้อนอาจทำให้คราบสีย้อมติดแน่นขึ้น ให้ซักซ้ำด้วยน้ำเย็นก่อน แยกเสื้อตัวที่ทำสีตกออกมา แล้วอ่านป้ายเสื้อขาวว่าใช้สารฟอกขาวได้หรือไม่ก่อนจะลองวิธีที่แรงขึ้น
แหล่งอ้างอิง
- Amin & Blackburn (2015) Sustainable Chemistry Method to Improve the Wash-off Process of Reactive Dyes on Cotton — White Rose Research Online
- Burkinshaw & Salihu (2019) The role of auxiliaries in the immersion dyeing of textile fibres: Part 9 — White Rose Research Online
- BS EN ISO 105-C06:2010 Colour fastness to domestic and commercial laundering — BSI
- AATCC TM61 Colorfastness to Laundering: Accelerated — AATCC
- ISO 105-A03:2019 Grey scale for assessing staining — ISO
- Grey scale for assessing staining — SDC Enterprises
- Vinegar to set color? — Iowa State University Extension AnswerLine
- Common Remedies to Avoid When Removing Stains — Ohio State University clothing education (via ApparelSearch)
- Spot Tests for Colorfastness — AIC Textile Specialty Group Wiki





