เสื้อขาวเรืองแสงใต้ไฟแบล็คไลท์เพราะบนผ้ามีสารทำให้ขาวชนิดเรืองแสง (optical brightener) ซึ่งดูดแสงอัลตราไวโอเลตช่วงราว 340-370 นาโนเมตร แล้วปล่อยกลับออกมาเป็นแสงสีฟ้าช่วงราว 420-470 นาโนเมตร ไฟแบล็คไลท์ให้แสง UV มากแต่ให้แสงที่ตามองเห็นน้อย แสงสีฟ้าจากเสื้อจึงเด่นจนดูเหมือนผ้าเปล่งแสงเอง
ทำไมเสื้อขาวเรืองแสงใต้ไฟแบล็คไลท์
เสื้อขาวเรืองแสงใต้ไฟแบล็คไลท์เพราะบนเส้นใยมีสารทำให้ขาวชนิดเรืองแสงเกาะอยู่ ไม่ใช่เพราะเนื้อฝ้ายเรืองแสงเอง สารนี้รับแสง UV จากหลอดแล้วคายออกมาเป็นแสงสีฟ้าที่ตามองเห็น เสื้อขาวในคอนเสิร์ตหรือปาร์ตี้ UV จึงสว่างจัดกว่าของรอบตัว
ไฟแบล็คไลท์คือหลอดที่ปล่อยแสงอัลตราไวโอเลตชนิด UVA เป็นหลัก หลอดแบบดั้งเดิมใช้กระจกกรองที่ให้ UVA ช่วงราว 320-400 นาโนเมตรผ่าน โดยมีจุดสูงสุดใกล้ 365 นาโนเมตร และกันแสงที่ตามองเห็นไว้เป็นส่วนใหญ่ (ตามบทความทบทวนเรื่องหลอด Wood's lamp ในวารสาร Journal of Clinical and Aesthetic Dermatology) ห้องจึงมืดเกือบสนิท เหลือแสงม่วงจางๆ ไฟแบล็คไลท์ที่ขายทั่วไปบางรุ่นมีจุดสูงสุดที่ 375, 385 หรือ 395 นาโนเมตร ยิ่งความยาวคลื่นสูง ก็ยิ่งมีแสงที่ตามองเห็นปนออกมามาก ของที่เรืองแสงจึงดูไม่ตัดกับความมืดเท่า
ตาคนมองไม่เห็น UVA แต่สารบางชนิดรับพลังงานจากแสงนี้แล้วคายออกมาเป็นแสงที่มีความยาวคลื่นยาวขึ้น ปรากฏการณ์นี้เรียกว่าการเรืองแสงแบบฟลูออเรสเซนซ์ ผลคือของที่มองไม่เห็นในความมืดกลับสว่างขึ้นมา รายการบ้านนักวิทยาศาสตร์น้อยของไทยพีบีเอส ตอน "เรืองแสงได้ด้วยไฟมหัศจรรย์" (ออกอากาศ 24 ธ.ค. 2565) ก็ใช้ไฟแบล็คไลท์ส่อง "เมืองหิมะสีขาว" จนเรืองแสงให้เด็กๆ ดู
ที่มาของสารทำให้ขาวชนิดเรืองแสงบนเสื้อ
สารทำให้ขาวชนิดเรืองแสงบนเสื้อมาได้สองทาง ทางแรกมาจากโรงงานทอและฟอกผ้า ทางที่สองมาจากผงซักฟอกที่เราใช้ซักทุกสัปดาห์ สองทางนี้มักทับกันอยู่บนเสื้อตัวเดียว
ฝ้ายดิบไม่ได้ขาวตั้งแต่ต้น ฝ้ายที่ยังไม่ฟอกมีสีออกเทาหรือเหลือง จากโปรตีนและสารสีตามธรรมชาติที่ติดมากับเส้นใย การฟอกช่วยให้สว่างขึ้นแต่ยังเหลือความเหลืองนิดๆ ผ้าฝ้ายและผ้าผสมฝ้ายกับโพลีเอสเตอร์จึงมักถูกเติมสารเพิ่มความขาวตั้งแต่ตอนผลิต (งานวิจัยของมหาวิทยาลัยมินโฮ โปรตุเกส ว่าด้วยผลของสารเพิ่มความขาวต่อผ้าขาวและผ้าสี)
ส่วนสารเรืองแสงในผงซักฟอกคือสารที่ละลายน้ำได้และชอบเกาะเส้นใยเซลลูโลสอย่างฝ้าย งานวิจัยใน Spectrochimica Acta Part A (ม.ค. 2016) ระบุว่าสารกลุ่มนี้ราว 80% เป็นอนุพันธ์ของสติลบีน ตามเอกสารประเมินความเสี่ยงของโครงการ HERA ในยุโรป สาร FWA-1 (กลุ่มสติลบีน) ใส่ในผงซักฟอกบ้านราว 0.05-0.15% ส่วน FWA-5 หรือ Tinopal CBS-X (กลุ่มไดสไตริลไบฟีนิล) ใส่ราว 0.02-0.10% ซักแต่ละครั้ง สารเหล่านี้ก็เกาะผ้าเพิ่มอีกนิด
ก่อนมีสารเรืองแสง คนทำให้ผ้าดูขาวด้วยการแต้มสีน้ำเงินหรือม่วงจางๆ ลงไป (bluing) สีนี้กลบโทนเหลืองได้แต่ทำให้ผ้าทึบลงเล็กน้อย เพราะมันดูดแสงบางส่วนออกไป สารเรืองแสงต่างตรงที่เพิ่มแสงสีฟ้าเข้าไปแทนการหักออก ผ้าจึงดูทั้งขาวขึ้นและสว่างขึ้น
สารเรืองแสงทำให้เสื้อดูขาวขึ้น แต่ผ้าไม่ได้ขาวขึ้นจริง
สารเรืองแสงไม่ได้ลบคราบหรือเปลี่ยนสีเนื้อผ้าแบบสารฟอกขาว สิ่งที่สารเรืองแสงทำคือเติมแสงสีฟ้าลงไปชดเชยโทนเหลืองที่ผ้าสะท้อนออกมา ตาคนเห็นสองสีนี้รวมกันเป็นขาวที่สดกว่าเดิม
แปลว่าผ้าที่เหลืองจริงยังเหลืองอยู่ข้างใต้ ถ้าเป็นคราบเหลืองที่เกิดจากเหงื่อกับสารระงับกลิ่นกาย ต้องจัดการที่ตัวคราบ อ่านวิธีได้ที่ คราบเหลืองรักแร้เสื้อขาว เกิดจากอะไร ซักออกได้ไหม
ใส่มากก็ไม่ได้ขาวขึ้นเรื่อยๆ งานทดลองกับผ้าฝ้ายถักในวารสาร Hemijska industrija (2011) พบว่าผ้าที่ฟอกด้วยไฮโดรเจนเปอร์ออกไซด์แบบสองบาธมีค่าความขาวสูงสุดเมื่อใช้สารเพิ่มความขาว Periblanc BA 0.5% แต่พอเพิ่มเป็น 1.0% ค่าความขาวกลับลดลง ส่วนผ้าที่ฟอกแบบบาธเดียว ค่าความขาวสูงสุดตั้งแต่ 0.1% แล้วลดลงเมื่อใส่มากขึ้น ผู้วิจัยอธิบายว่าเกิดการดับการเรืองแสงเมื่อสารหนาแน่นเกินจุดที่เหมาะสม
ทำไมเสื้อขาวดูหมองลงใต้หลอด LED
เสื้อขาวดูหมองใต้หลอด LED ทั่วไป เพราะหลอด LED แบบที่ใช้ชิปสีน้ำเงินกระตุ้นสารฟอสเฟอร์ในหลอดให้เปล่งแสงขาว แทบไม่ปล่อยแสงม่วงหรือ UV ออกมาเลย สารเรืองแสงบนผ้าจึงไม่ทำงาน ผ้าเหลือแค่สีจริงของตัวเอง
งานวิจัยของ Kevin Houser จาก Penn State ร่วมกับนักวิจัยบริษัท Soraa ตีพิมพ์ในวารสาร LEUKOS (2014) ให้ผู้ร่วมทดลอง 39 คนเรียงการ์ดสีขาว 6 ใบที่ปรับเทียบความขาวไว้ต่างระดับกัน ใต้แหล่งแสง 5 แบบ ผลคือใต้หลอดฮาโลเจนแบบมีฟิลเตอร์ และใต้ LED ชิปม่วงที่ปล่อยแสงม่วง 7% และ 11% ผู้ร่วมทดลองเรียงได้ถูก ใต้ LED ชิปม่วงที่มีแสงม่วงแค่ 3% มีการ์ดสลับกันสองใบ ส่วนใต้ LED ชิปน้ำเงิน ลำดับที่ได้ออกมาแบบสุ่ม (ข่าวมหาวิทยาลัย Penn State 18 เม.ย. 2014 ซึ่งระบุด้วยว่าบริษัท Soraa ผู้ผลิต LED ชิปม่วงเป็นผู้ให้ทุนวิจัย) สำนักข่าว Quartz นำผลนี้ไปรายงานในปีเดียวกัน
แดดกลางวัน หลอดฟลูออเรสเซนต์ และหลอดไส้ล้วนมีแสงม่วงและ UV อยู่บ้าง เสื้อตัวเดียวกันจึงดูขาวจัดตอนตากแดด แต่ดูธรรมดาลงในห้องที่เปิด LED
เสื้อขาวบางตัวทำไมไม่เรืองแสง
เสื้อขาวที่ไม่เรืองแสงใต้ไฟแบล็คไลท์คือเสื้อที่บนผ้าแทบไม่มีสารเรืองแสงเหลืออยู่ อาจไม่เคยถูกเติมตั้งแต่โรงงาน หรือเคยมีแต่สลายไปแล้ว
สาเหตุที่พบได้มีหลายแบบ
- ผ้าไม่ได้เติมสารเพิ่มความขาวตอนผลิต และซักด้วยผงซักฟอกที่ไม่มีสารเรืองแสง สีขาวที่เห็นเป็นสีของเส้นใยที่ผ่านการฟอกอย่างเดียว
- สารกลุ่มสติลบีนทนแสงได้ไม่ดี โดนแสง UV นานๆ ก็ซีดลง เสื้อที่ตากแดดจัดบ่อยจึงเรืองแสงน้อยลงได้ ถ้าไม่ได้ซักเติมสารใหม่
- สารฟอกขาวแรงๆ น้ำยาซักแห้ง และสารเคมีขจัดคราบบางชนิดทำลายสารเรืองแสงบนผ้าได้ จุดที่สารหลุดไปจะเป็นด่างมืดเมื่อส่องแบล็คไลท์ ก่อนใช้สารฟอกขาวควรดูสัญลักษณ์บนป้ายเสื้อก่อน (สัญลักษณ์ป้ายเสื้อผ้า อ่านให้เป็นก่อนซักเสื้อพัง)
ส่วนเสื้อสีนีออนที่เรืองแสงจัดใต้แบล็คไลท์ เรืองแสงจากหมึกหรือสีย้อมเรืองแสงที่ทำมาโดยเฉพาะ ซึ่งเป็นคนละเรื่องกับสารเพิ่มความขาวบนเสื้อขาว
คำถามที่พบบ่อย
เสื้อขาวเรืองแสงใต้แบล็คไลท์ แปลว่าเสื้อสะอาดหรือสกปรก
ไม่ได้บอกทั้งสองอย่าง การเรืองแสงบอกแค่ว่าบนผ้ามีสารทำให้ขาวชนิดเรืองแสงอยู่ ซึ่งมาจากโรงงานหรือจากผงซักฟอก เสื้อที่มีคราบก็ยังเรืองแสงได้ถ้าคราบนั้นไม่ได้ทำลายสาร ในทางกลับกัน จุดมืดบนเสื้อขาวใต้แบล็คไลท์มักเป็นจุดที่สารเรืองแสงหลุดหรือถูกสารเคมีทำลายไป ไม่จำเป็นต้องเป็นคราบสกปรก
อยากให้เสื้อขาวเรืองแสงชัดในปาร์ตี้ UV ต้องทำยังไง
ใช้เสื้อขาวที่ซักด้วยผงซักฟอกซึ่งมีสารเรืองแสง แล้วเอาไฟแบล็คไลท์หรือไฟฉาย UV ส่องทดสอบก่อนวันงาน ถ้าเสื้อเรืองแสงน้อย ให้ซักซ้ำด้วยผงซักฟอกที่มีสารเรืองแสง และเลี่ยงสารฟอกขาวแรงๆ ในช่วงนั้น ถ้ามีลายสกรีน ส่วนที่เป็นหมึกจะเรืองแสงหรือไม่ขึ้นกับชนิดหมึก ไม่ใช่ตัวผ้า
ซักเสื้อขาวด้วยผงซักฟอกที่มีสารเรืองแสงทุกครั้ง เสื้อจะขาวขึ้นเรื่อยๆ ไหม
ไม่ขาวขึ้นไปเรื่อยๆ การทดลองกับผ้าฝ้ายถักในวารสาร Hemijska industrija (2011) พบว่าค่าความขาวขึ้นไปถึงจุดสูงสุดแล้วลดลงเมื่อใส่สารเพิ่มความขาวมากเกิน (ในชุดหนึ่งสูงสุดที่ 0.5% แล้วลดลงที่ 1.0%) เพราะการเรืองแสงถูกดับเมื่อสารแน่นเกินไป อีกเรื่องคือสารเรืองแสงแค่กลบโทนเหลืองด้วยแสงสีฟ้า ไม่ได้เอาคราบเหลืองออก
ทำไมเสื้อขาวในห้องที่เปิดไฟ LED ดูไม่ขาวเท่าตอนอยู่กลางแดด
เพราะหลอด LED ที่ใช้ชิปสีน้ำเงินแทบไม่มีแสงม่วงและ UV ที่สารเรืองแสงต้องใช้ งานวิจัยของ Penn State ในวารสาร LEUKOS (2014) พบว่าใต้หลอดแบบนี้ ผู้ร่วมทดลอง 39 คนเรียงการ์ดสีขาวที่ความขาวต่างระดับกันไม่ถูก ลำดับออกมาแบบสุ่ม ขณะที่แดดมี UV ให้สารทำงาน เสื้อจึงดูขาวกว่าเมื่ออยู่กลางแจ้ง
แหล่งอ้างอิง
- Houser, K. W., Wei, M., David, A., & Krames, M. R. (2014). Whiteness Perception under LED Illumination. LEUKOS, 10(3). https://doi.org/10.1080/15502724.2014.902750
- Penn State University (18 เม.ย. 2014). Under some LED bulbs whites aren't 'whiter than white'. https://www.psu.edu/news/research/story/under-some-led-bulbs-whites-arent-whiter-white
- Quartz (2014). Under LED lights, your clothes can't get "whiter-than-white". https://qz.com/200743/under-led-lights-your-clothes-cant-get-whiter-than-white
- Gholami, A., Masoum, S., Mohsenikia, A., & Abbasi, S. (2016). Chemometrics-assisted excitation–emission fluorescence analytical data for rapid and selective determination of optical brighteners in the presence of uncalibrated interferences. Spectrochimica Acta Part A. https://doi.org/10.1016/j.saa.2015.08.012
- Miljković, M., Purenović, M., Novaković, M., & Ranđelović, S. (2011). Influence of the fluorescent brightener Periblanc BA on the degree of whiteness of the knitted cotton fabric. Hemijska industrija, 65(1). https://doi.org/10.2298/hemind100810061m
- HERA (Human & Environmental Risk Assessment on ingredients of household cleaning products). Fluorescent Brightener FWA-1 และ FWA-5. https://www.heraproject.com/substance/fluorescent-brightener-fwa-5/
- Universidade do Minho. Optical brighteners effect on white and coloured textiles. http://hdl.handle.net/1822/2021
- Dekanić, T. และคณะ (2020). The influence of the optical brighteners concentration on the degree of whiteness and UV protection of cotton fabric. Tekstil, 69(4-6). https://hrcak.srce.hr/file/445702
- Revealing The Unseen: A Review of Wood's Lamp in Dermatology. Journal of Clinical and Aesthetic Dermatology (PubMed Central). https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9239119/
- Cleaners Monthly. Correcting Fluorescent Dye Problems. https://cleanersmonthly.com/correcting-fluorescent-dye-problems/
- ไทยพีบีเอส. บ้านนักวิทยาศาสตร์น้อย ตอน เรืองแสงได้ด้วยไฟมหัศจรรย์ (24 ธ.ค. 2565). https://www.thaipbs.or.th/program/Witnoi/episodes/92225





