ฟอนต์ฟรีเอามาสกรีนเสื้อขายได้ ถ้าไลเซนส์ของฟอนต์ตัวนั้นอนุญาตให้ใช้เชิงพาณิชย์ เช่น ฟอนต์ใน Google Fonts ที่ใช้ SIL Open Font License และฟอนต์แห่งชาติที่ใช้สัญญาอนุญาตของกรมทรัพย์สินทางปัญญากับ SIPA ส่วนฟอนต์ที่เขียนว่า free for personal use ยังเอามาทำเสื้อขายไม่ได้จนกว่าจะซื้อสิทธิ์ใช้งานเชิงพาณิชย์ เพราะการขายเสื้อนับเป็นการใช้เชิงพาณิชย์
ฟอนต์ฟรี ใช้เชิงพาณิชย์ได้ทุกตัวไหม
ฟอนต์ฟรีไม่ได้ใช้เชิงพาณิชย์ได้ทุกตัว คำว่าฟรีส่วนใหญ่หมายถึงโหลดได้โดยไม่เสียเงิน ลิขสิทธิ์ฟอนต์ยังเป็นของผู้ออกแบบ และสิทธิ์ว่าเอาไปทำอะไรได้บ้างอยู่ในไลเซนส์ที่แนบมากับไฟล์ ฟอนต์สองตัวจากเว็บเดียวกันจึงอาจมีเงื่อนไขต่างกันมาก
เว็บรวมฟอนต์อย่าง DaFont เขียนไว้ในหน้า FAQ ว่าป้ายไลเซนส์เหนือปุ่มดาวน์โหลดเป็นแค่ข้อมูลคร่าว ๆ ให้เปิดไฟล์ readme ในแพ็กหรือเว็บของผู้ออกแบบ และถ้าไม่มีข้อมูลผู้สร้างหรือไลเซนส์ ไม่ได้แปลว่าฟอนต์นั้นฟรี
ไลเซนส์ที่คนทำเสื้อเจอบ่อยแบ่งคร่าว ๆ ได้แบบนี้
- SIL Open Font License (OFL) ใช้ในงานเชิงพาณิชย์ได้ ห้ามแค่ขายไฟล์ฟอนต์เดี่ยว ๆ
- ไลเซนส์ของหน่วยงานที่ปล่อยฟอนต์ เช่น สัญญาอนุญาตของฟอนต์แห่งชาติ ใช้ได้ฟรี มีเงื่อนไขเรื่องการดัดแปลง
- Free for personal use / demo ใช้ได้เฉพาะงานส่วนตัวที่ไม่หากำไร งานขายต้องซื้อไลเซนส์
- ไลเซนส์ที่ห้ามดัดแปลง อาจใช้เชิงพาณิชย์ได้ แต่ห้ามแก้หรือแจกต่อไฟล์ที่แก้แล้ว
เรื่องนี้เป็นคนละประเด็นกับลิขสิทธิ์ลายการ์ตูนหรือโลโก้ของคนอื่น ซึ่งอ่านแยกได้ที่ สกรีนลายการ์ตูน โลโก้ ลิขสิทธิ์ อะไรทำได้ไม่ได้
สิ่งที่ SIL Open Font License อนุญาตและห้าม
SIL Open Font License เวอร์ชัน 1.1 (ประกาศ 26 ก.พ. 2007) อนุญาตให้ใช้ ศึกษา แก้ไข และแจกจ่ายฟอนต์ได้ฟรี รวมถึงขายพ่วงไปกับซอฟต์แวร์อื่นได้ สิ่งที่ห้ามคือขายไฟล์ฟอนต์เดี่ยว ๆ และฟอนต์ที่แก้แล้วต้องแจกต่อภายใต้ OFL เท่านั้น ตัวไลเซนส์เขียนชัดว่าเงื่อนไขนี้ไม่ครอบคลุมเอกสารหรือชิ้นงานที่สร้างจากฟอนต์
หน้าคำถามที่พบบ่อยของ OFL (ข้อ 1.1) ยกตัวอย่างงานที่ใช้ได้โดยไม่ต้องขออนุญาตเพิ่ม มีทั้งโลโก้ โปสเตอร์ ป้าย และ "t-shirts" ตรง ๆ ข้อ 1.1.1 บอกต่อว่าคนออกแบบยังเป็นเจ้าของลิขสิทธิ์ลายที่ทำขึ้น และข้อ 1.1.2 บอกว่าไม่ต้องใส่เครดิตชื่อฟอนต์บนงาน
Google Fonts ตอบไว้ในหน้า FAQ ว่าฟอนต์ทุกตัวในคลังเป็นโอเพนซอร์ส ใช้เชิงพาณิชย์ได้ ใช้ทำโลโก้ได้ และใช้บนพื้นผิวแบบไหนก็ได้ ไลเซนส์ที่ใช้มากที่สุดคือ OFL บางตัวใช้ Apache หรือ Ubuntu Font License ฟอนต์ไทยยอดนิยมอย่าง Kanit, Prompt, Mitr และ Sarabun ก็มีไฟล์ OFL.txt แนบอยู่ในคลัง GitHub ของ Google Fonts
OFL ยังมีเรื่อง Reserved Font Name คือถ้าฟอนต์ประกาศชื่อสงวนไว้ แล้วมีคนแก้ไฟล์ฟอนต์ไปแจกต่อ ต้องตั้งชื่อใหม่ งานสกรีนเสื้อปกติไม่แตะไฟล์ฟอนต์ จึงแทบไม่เจอข้อนี้
ฟอนต์แห่งชาติ 13 ฟอนต์ สกรีนเสื้อขายได้ไหม
ฟอนต์แห่งชาติ 13 ฟอนต์ส่วนใหญ่สกรีนเสื้อขายได้ตามเงื่อนไขในสัญญาอนุญาต 10 ตัวใช้สัญญาที่ระบุว่าเป็นลิขสิทธิ์ร่วมของกรมทรัพย์สินทางปัญญาและสำนักงานส่งเสริมอุตสาหกรรมซอฟต์แวร์แห่งชาติ (SIPA) อนุญาตให้ใช้ ทำซ้ำ ศึกษา ดัดแปลง และแจกจ่ายได้โดยไม่คิดค่าใช้จ่าย ข้อห้ามหลักคือห้ามขายไฟล์ฟอนต์ เว้นแต่ขายพ่วงไปกับโปรแกรมคอมพิวเตอร์อื่น
ชุดนี้ออกมาจากโครงการประกวดฟอนต์ของสองหน่วยงาน และเผยแพร่ผ่าน f0nt.com เมื่อ 28 มิ.ย. 2007 ตัวที่คนรู้จักมากคือ TH Sarabun PSK ส่วนอีก 3 ตัว คือ TH Charmonman, TH Charm of AU และ TH Srisakdi เป็นลิขสิทธิ์ของ ศ.ดร.ศรีศักดิ์ จามรมาน และใช้สัญญาอนุญาตแยก
สัญญาลิขสิทธิ์ร่วมของ 10 ตัวนั้นมีเงื่อนไขเพิ่มเฉพาะตอนแก้ไฟล์ฟอนต์ ก่อนดัดแปลงต้องแจ้งเจ้าของลิขสิทธิ์เป็นลายลักษณ์อักษร ฟอนต์ที่แก้แล้วห้ามใช้ชื่อเดิม และต้องใช้สัญญาอนุญาตแบบเดียวกัน การพิมพ์ข้อความด้วยฟอนต์แล้วเอาไปสกรีนเป็นการใช้ฟอนต์ ไม่ได้แก้ไฟล์ฟอนต์
บางตัวในชุดมีฟอนต์ชื่อเดียวกันที่ปรับปรุงใหม่บน Google Fonts เช่น Sarabun, Chakra Petch และ Bai Jamjuree ซึ่งไฟล์ OFL.txt ในคลังของ Google Fonts ระบุว่าใช้ SIL Open Font License 1.1 ถ้าจะใช้รุ่นนี้ให้ยึดเงื่อนไข OFL ของรุ่นที่โหลดมา
ฟอนต์ free for personal use กับไลเซนส์ห้ามดัดแปลง ต้องระวังตรงไหน
ฟอนต์ free for personal use ใช้ได้เฉพาะงานส่วนตัวที่ไม่หาประโยชน์ การสกรีนเสื้อขาย ทำโลโก้แบรนด์ หรือทำภาพโปรโมตร้าน จึงต้องซื้อไลเซนส์เชิงพาณิชย์ก่อน ผู้ออกแบบแต่ละคนนิยามคำว่าเชิงพาณิชย์เองในไลเซนส์ของตัวเอง
ตัวอย่างจากหน้าสัญญาอนุญาตฟอนต์ของ ผศ.ดร.วรวิทย์ จันทร์สุวรรณ (ปรับปรุง 1 มิ.ย. 2565) นับการใช้ฟอนต์บนสินค้าที่วางขาย การทำโลโก้หรืออัตลักษณ์องค์กร โพสต์ขายของบนโซเชียล และการออกแบบงานให้คนอื่นแล้วได้ประโยชน์ เป็นการใช้เชิงพาณิชย์ทั้งหมด แม้แต่โพสต์ที่หวังยอดไลก์หรือยอดแชร์ก็นับ
ไลเซนส์บางแบบห้ามดัดแปลง เช่น Creative Commons BY-ND 4.0 อนุญาตให้แจกต่อได้แม้ในทางการค้า แต่ถ้าแก้หรือต่อยอดชิ้นงาน ห้ามแจกฉบับที่แก้แล้ว เวลาเจอคำว่า no derivatives หรือห้ามแก้ไขในไลเซนส์ฟอนต์ ให้ดูว่าห้ามแก้ตัวไฟล์ฟอนต์ หรือห้ามดัดรูปตัวอักษรในงานด้วย สองอย่างนี้ไม่เหมือนกัน Google Fonts ตอบไว้ว่าข้อความที่แปลงเป็นภาพหรือเวกเตอร์แล้วดัดได้ เพราะผลลัพธ์ไม่ใช่ฟอนต์ใหม่ ส่วนฟอนต์จากที่อื่นต้องอ่านไลเซนส์ของตัวนั้น
ถ้าอ่านแล้วยังไม่แน่ใจว่างานของเราเข้าข่ายไหม ทางที่ตรงที่สุดคือถามเจ้าของฟอนต์ เนื้อหาตรงนี้อธิบายเงื่อนไขที่เขียนในไลเซนส์ ไม่ใช่คำแนะนำทางกฎหมาย
เช็กไลเซนส์ฟอนต์ก่อนส่งไฟล์สกรีน
ไลเซนส์ฟอนต์ควรเช็กตั้งแต่ตอนออกแบบ เพราะถ้าต้องเปลี่ยนฟอนต์ทีหลัง ลายทั้งชุดอาจต้องจัดใหม่
- โหลดฟอนต์จากแหล่งต้นทาง เช่น Google Fonts เว็บผู้ออกแบบ หรือหน้าที่หน่วยงานเผยแพร่ เลี่ยงเว็บที่อัปโหลดฟอนต์ซ้ำโดยไม่บอกเจ้าของ
- เปิดไฟล์ไลเซนส์ในแพ็ก เช่น OFL.txt หรือ readme หาคำว่า commercial use, products for sale และ logo
- เก็บไฟล์ไลเซนส์กับลิงก์หน้าดาวน์โหลดไว้คู่กับไฟล์งาน
- ถ้าเป็น personal use ให้ซื้อไลเซนส์เชิงพาณิชย์ก่อนผลิต หรือเปลี่ยนไปใช้ฟอนต์ OFL ที่หน้าตาใกล้กัน
- แปลงข้อความเป็น outline ก่อนส่งไฟล์ให้ร้านสกรีน
ไลเซนส์เชิงพาณิชย์บางเจ้าห้ามส่งไฟล์ฟอนต์ให้คนอื่น และให้ส่งงานแบบ create outline หรือเป็นภาพแทน outline ยังกันปัญหาเครื่องร้านไม่มีฟอนต์แล้วแสดงเป็นฟอนต์อื่นด้วย วิธีเตรียมไฟล์ละเอียดกว่านี้อยู่ใน เตรียมไฟล์สกรีนเสื้อ ส่งไฟล์แบบไหน
คนที่กำลังวางชื่อและโลโก้แบรนด์ ควรเลือกฟอนต์ที่ไลเซนส์ชัดตั้งแต่วันแรก เพราะโลโก้จะไปอยู่บนป้ายคอ ถุง และโพสต์ขายอีกหลายปี ขั้นตอนอื่นของการเริ่มแบรนด์อ่านต่อได้ใน ทำแบรนด์เสื้อ เริ่มต้นยังไง
คำถามที่พบบ่อย
ใช้ฟอนต์ Kanit หรือ Prompt จาก Google Fonts ทำโลโก้แบรนด์เสื้อแล้วสกรีนขายได้ไหม
ได้ Kanit และ Prompt ใช้ SIL Open Font License 1.1 ตามไฟล์ OFL.txt ในคลังของ Google Fonts และหน้า FAQ ของ Google Fonts ตอบว่าใช้ทำโลโก้และใช้เชิงพาณิชย์ได้ สิ่งที่ห้ามคือขายไฟล์ฟอนต์เดี่ยว ๆ โลโก้ที่ออกแบบขึ้นเป็นงานของเรา แต่ตัวฟอนต์ไม่ใช่ของเรา คนอื่นก็ใช้ฟอนต์เดียวกันได้
สกรีนเสื้อด้วยฟอนต์ OFL ต้องใส่เครดิตชื่อฟอนต์บนเสื้อไหม
ไม่ต้อง คำถามที่พบบ่อยของ SIL Open Font License ข้อ 1.1.2 ระบุว่าไม่บังคับใส่เครดิตบนชิ้นงาน ผู้ออกแบบฟอนต์อาจดีใจถ้าได้รับการกล่าวถึง แต่ไม่ใช่เงื่อนไข เครดิตจะบังคับก็ต่อเมื่อแจกจ่ายตัวไฟล์ฟอนต์ ซึ่งต้องแนบประกาศลิขสิทธิ์และไฟล์ไลเซนส์ไปด้วย
ฟอนต์ที่เขียนว่า free for personal use เอามาสกรีนเสื้อแจกพนักงานในงานบริษัทได้ไหม
ต้องดูนิยามในไลเซนส์ของฟอนต์ตัวนั้น เพราะผู้ออกแบบนิยามเอง บางเจ้านับงานขององค์กรหรืองานที่ได้ประโยชน์ทางอ้อมเป็นเชิงพาณิชย์ แม้เสื้อจะแจกฟรี ตัวอย่างหนึ่งนับการใช้ฟอนต์เป็นอัตลักษณ์องค์กรเป็นงานเชิงพาณิชย์ ถ้าไลเซนส์ไม่เขียนชัด ให้ถามเจ้าของฟอนต์ก่อนผลิต
เอาฟอนต์มาดัดตัวอักษรเป็นโลโก้ของตัวเอง ถือว่าดัดแปลงฟอนต์ไหม
ขึ้นกับไลเซนส์ สำหรับฟอนต์ใน Google Fonts หน้า FAQ ตอบว่าข้อความที่แปลงเป็นภาพหรือเวกเตอร์แล้วปรับความเอียง ความหนา หรือระยะห่างได้ เพราะผลลัพธ์ไม่ใช่ฟอนต์ ส่วนการแก้ไฟล์ฟอนต์เองเป็นอีกเรื่องที่มีเงื่อนไขของมัน ฟอนต์จากที่อื่นที่เขียนว่าห้ามดัดแปลงควรถามเจ้าของว่าห้ามรวมถึงงานกราฟิกด้วยไหม
แหล่งอ้างอิง
- SIL International, 26 ก.พ. 2007. SIL Open Font License, Version 1.1. https://openfontlicense.org/open-font-license-official-text/
- SIL International, พ.ย. 2023. OFL-FAQ version 1.1-update7. https://openfontlicense.org/ofl-faq/
- Google Fonts. Frequently Asked Questions. https://developers.google.com/fonts/faq?hl=th
- Google Fonts (GitHub). ไฟล์ OFL.txt ของ Kanit, Prompt, Mitr, Sarabun, Chakra Petch และ Bai Jamjuree. https://github.com/google/fonts/tree/main/ofl
- กรมทรัพย์สินทางปัญญา และ SIPA. สัญญาอนุญาตให้ใช้โปรแกรมคอมพิวเตอร์ฟอนต์ (DIP&SIPA Font License Agreement). https://thaifaces.com/resources/license/DIP&SIPA-Font-License-Agreement.pdf
- ศรีศักดิ์ จามรมาน. สัญญาอนุญาตให้ใช้โปรแกรมคอมพิวเตอร์ฟอนต์ TH Srisakdi, TH Charmonman และ TH Charm of AU. https://thaifaces.com/resources/license/ProfDrSrisakdi-Font-License-Agreement.pdf
- ฟอนต์.คอม, 28 มิ.ย. 2007. 13 ฟอนต์ฟรีมาตรฐาน จากสำนักงานส่งเสริมอุตสาหกรรมซอฟต์แวร์แห่งชาติ (SIPA). https://www.f0nt.com/release/13-free-fonts-from-sipa/
- DaFont. FAQ: Are all the fonts free of charge? https://www.dafont.com/faq.php
- Creative Commons. Attribution-NoDerivatives 4.0 International (deed). https://creativecommons.org/licenses/by-nd/4.0/deed.en
- วรวิทย์ จันทร์สุวรรณ, 1 มิ.ย. 2565. สัญญาอนุญาตการใช้งานฟอนต์. https://sci.rmutp.ac.th/woravith/?page_id=1950





