ลายเรืองแสงบนเสื้อทำงานด้วยผงฟอสเฟอร์ที่ "เก็บแสง" ไว้ตอนโดนไฟสว่าง แล้วค่อยๆ ปล่อยออกมาเป็นแสงสีเขียวอ่อนเมื่อห้องมืด เพราะแสงที่เก็บไว้มีจำกัด ลายจึงสว่างสุดช่วงแรกแล้วจางลงเรื่อยๆ จนหมดภายในไม่กี่นาทีถึงหลายชั่วโมง ขึ้นกับชนิดผงและปริมาณแสงที่ชาร์จเข้าไป
ลายเรืองแสงในที่มืดทำงานยังไง
วัสดุเรืองแสงในที่มืดเรียกว่าฟอสฟอเรสเซนซ์ (phosphorescence) คือสารที่ดูดแสงเข้าไป แล้วค่อยๆ ปล่อยแสงออกมาอีกนานหลังปิดไฟ ต่างจากฟลูออเรสเซนซ์ที่หยุดเปล่งแสงภายในระดับนาโนวินาทีหลังไม่มีแสงกระตุ้น ตามที่ Wikipedia สรุปจากตำราฟิสิกส์ของสารเรืองแสง
กลไกที่ใช้ในเสื้อเรืองแสงคือ persistent phosphorescence ซึ่งเกิดจากอิเล็กตรอนในผลึกถูกแสงดีดขึ้นไปแล้วติดกับดักตรงรอยบกพร่องเล็กๆ ในโครงผลึก กับดักนี้เก็บพลังงานไว้จนกว่าความร้อนรอบตัวจะสะกิดให้หลุดออกมา อิเล็กตรอนแต่ละตัวหลุดไม่พร้อมกัน แสงจึงออกมาทีละนิดแทนที่จะวาบทีเดียว
ถ้าเคยสงสัยว่าทำไมห้องเย็นแสงจะอยู่นานกว่าห้องร้อน คำอธิบายก็อยู่ตรงนี้ Wikipedia ระบุว่าอุณหภูมิสูงทำให้พลังงานถูกปล่อยเร็วขึ้น ได้แสงสว่างแต่สั้น ส่วนอุณหภูมิต่ำได้แสงหรี่แต่นานกว่า
ทำไมต้องชาร์จแสงก่อน และสีเขียวมาจากไหน
ลายเรืองแสงต้องได้รับแสงสว่างก่อนจึงจะเรืองในที่มืด เพราะแสงที่ปล่อยออกมาคือพลังงานที่ผงเก็บไว้ตอนรับแสง ช่วงความยาวคลื่นที่กระตุ้นสตรอนเชียมอะลูมิเนตได้อยู่ที่ราว 200-450 นาโนเมตร ตามข้อมูลใน Wikipedia ซึ่งครอบคลุมตั้งแต่รังสียูวีไปจนถึงแสงสีม่วงและน้ำเงิน
สีที่เห็นขึ้นกับสูตรของผง สตรอนเชียมอะลูมิเนตที่เติมยูโรเพียมให้แสงสีเขียวถึงเขียวอมฟ้า (ช่วงคลื่นราว 485-520 นาโนเมตร) โดยสีเขียวสว่างที่สุด ส่วนเขียวอมฟ้าให้แสงอยู่ได้นานกว่า สีเหลืองถึงแดงทำได้เหมือนกันแต่มักหรี่กว่า เสื้อและสติกเกอร์เรืองแสงส่วนใหญ่จึงออกโทนเขียว
จากซิงก์ซัลไฟด์มาเป็นสตรอนเชียมอะลูมิเนต ต่างกันขนาดไหน
ผงเรืองแสงยุคแรกที่ใช้กับของเล่นและป้ายความปลอดภัยคือซิงก์ซัลไฟด์ผสมทองแดง (Cu:ZnS) ซึ่งใช้มาตั้งแต่ทศวรรษ 1930 ก่อนที่ปี 1993 ทีมของ Yasumitsu Aoki จากบริษัท Nemoto & Co. ในญี่ปุ่นจะค้นพบสูตรใหม่ คือสตรอนเชียมอะลูมิเนต (SrAl2O4) เติมยูโรเพียมและดิสโพรเซียม
ตามที่ Wikipedia สรุปจากงานวิจัยของ Matsuzawa และคณะ (1996) ผงสูตรใหม่สว่างกว่าซิงก์ซัลไฟด์ประมาณ 10 เท่า และเรืองนานกว่าประมาณ 10 เท่า แต่ราคาแพงกว่าราว 10 เท่าเช่นกัน ตัวเลขทั้งสามเป็นค่าประมาณจากสรุปรวม ไม่ได้ใช้ได้กับทุกยี่ห้อหรือทุกเกรด ปัจจุบันผงชนิดนี้ใช้ในป้ายทางออกฉุกเฉินและเครื่องหมายนำทาง ส่วนซิงก์ซัลไฟด์ถูกลดไปอยู่ในกลุ่มของแปลกใหม่เป็นหลัก
เรื่องความปลอดภัย Wikipedia ระบุว่าสตรอนเชียมอะลูมิเนตถือว่าไม่เป็นพิษและเฉื่อยทางเคมี แต่ผงแห้งที่ฟุ้งอยู่ในอากาศอาจระคายเคืองเมื่อสูดหรือสัมผัสเยื่อบุ จึงควรอ่านเอกสารข้อมูลความปลอดภัย (SDS) ของผู้ผลิตแต่ละรายก่อนใช้งาน
ผงเรืองแสงในหมึกสกรีน ต้องการอะไรเป็นพิเศษ
ผงเรืองแสงจะผสมอยู่ในหมึกพลาสติซอลหรือหมึกชนิดอื่น แล้วพิมพ์ลงเสื้อเหมือนหมึกทั่วไป แต่มีข้อจำกัดที่ต่างจากหมึกสีธรรมดาหลายข้อ เอกสารข้อมูลทางเทคนิคของผู้ผลิตหมึกบอกตรงกันว่าตัวผงมีอนุภาคใหญ่ ต้องใช้ตะแกรงเปิดกว้างกว่าปกติ ตัวอย่างเช่น Total Ink Solutions แนะนำ 86-110 เมช ส่วนเอกสารของ Allureglow USA ระบุ 110-220 เมช ช่วงตัวเลขต่างกันตามสูตรหมึก
หมึกเรืองแสงหลายรุ่นค่อนข้างโปร่งแสง เอกสารของ ICC Ink เรียกหมึกเรืองแสงรุ่นหนึ่งว่า "โปร่งใสมาก" และแนะนำให้พิมพ์บนผ้าขาวหรือทับบนพื้นขาว ถ้าพิมพ์ลงผ้าสีเข้มตรงๆ สีผ้าจะกลืนแสง ลายจึงสว่างน้อยลงมาก
Allureglow USA ถึงกับเขียนตัวพิมพ์ใหญ่ในเอกสารว่าต้องใช้พื้นขาว (white underbase) กับผ้าทุกสีที่ไม่ใช่สีขาว และจะทำให้ความสว่างลดลงมากถ้าข้ามขั้นนี้ เหตุผลที่น่าจะเป็นคือผงต้องการแสงตกลงมาชาร์จ และต้องการพื้นสว่างสะท้อนแสงที่ปล่อยออกมากลับมาที่ตาแทนที่จะถูกผ้าสีเข้มดูดไป
ทำไมลายเรืองแสงจางลงทีละน้อย และจางหลังซักหลายรอบได้ไหม
ลายเรืองแสงจางลงทีละน้อยเพราะพลังงานที่เก็บไว้หมดลงเรื่อยๆ เมื่ออิเล็กตรอนหลุดจากกับดักครบ แสงก็ดับจนกว่าจะชาร์จใหม่ สิ่งที่คนมักสังเกตคือสองสามนาทีแรกสว่างจ้า ก่อนจะค่อยๆ หรี่ลง เส้นโค้งนี้เป็นธรรมชาติของวัสดุ ไม่ได้แปลว่าลายเสีย
เรื่องการซัก ผู้ขายหมึกบางรายอ้างว่าหมึกพลาสติซอลเรืองแสงที่อบแห้งสนิททนการซักได้หลายสิบรอบโดยยังเรืองอยู่ ซึ่งเป็นตัวเลขจากผู้ขายเอง เรายังไม่พบการทดสอบอิสระที่ยืนยัน จึงอ่านเป็นแนวโน้มว่าอบไม่สุกคือสาเหตุหลักของลายหลุดหรือซีดเร็ว ไม่ใช่ตัวผงเอง
ข้อที่ผู้ผลิตหมึกหลายรายเตือนตรงกันคือเรื่องความร้อนตอนอบ ICC Ink ระบุว่าอย่าอบสูงเกิน 330 องศาฟาเรนไฮต์ (166 องศาเซลเซียส) เพราะผงเรืองแสงอาจเสียหายและเรืองไม่เต็มที่ ส่วนการดูแลหลังซัก Allureglow USA แนะนำให้กลับด้านในซักน้ำเย็น ไม่ใช้น้ำยาฟอกขาว ไม่รีดทับลาย และตากให้แห้ง
เสื้อเรืองแสงต่างจากเสื้อที่เรืองใต้แสงแบล็กไลต์อย่างไร
ลายเรืองใต้แบล็กไลต์ (ไฟยูวี) เป็นฟลูออเรสเซนซ์ ส่วนลายเรืองในที่มืดเป็นฟอสฟอเรสเซนซ์ ข้อแตกต่างตรงๆ คือแบบแรกหยุดเรืองทันทีเมื่อปิดไฟยูวี ส่วนแบบหลังยังเรืองต่อได้เองหลังปิดไฟ เรื่องฝั่งแบล็กไลต์เราเล่าไว้แล้วในบทความเรื่อง ทำไมเสื้อขาวเรืองแสงใต้แบล็กไลต์
ถ้าอยากรู้ว่าหมึกซิลค์สกรีนมีกี่ชนิดและต่างกันอย่างไรก่อนเลือกเทคนิคสำหรับลายพิเศษ ลองอ่านต่อที่ หมึกซิลค์สกรีนมีกี่แบบ และสำหรับงานบนผ้าสีเข้มซึ่งต้องใช้พื้นขาวรองเหมือนกัน อ่านเรื่อง การสกรีนบนเสื้อสีเข้ม
คำถามที่พบบ่อยเรื่องลายเรืองแสงในที่มืด
ลายเรืองแสงในที่มืดเรืองได้นานแค่ไหนหลังปิดไฟ
ระยะเวลาขึ้นกับชนิดผง ความหนาของลาย และปริมาณแสงที่ชาร์จก่อนหน้านั้น Wikipedia ระบุว่าวัสดุฟอสฟอเรสเซนซ์ทั่วไปเรืองต่อได้ตั้งแต่ไม่กี่นาทีไปจนถึงหลายชั่วโมงหลังปิดไฟ โดยสตรอนเชียมอะลูมิเนตเรืองนานกว่าซิงก์ซัลไฟด์เดิมประมาณ 10 เท่า แต่แสงจะหรี่ลงตลอด ช่วงที่มองเห็นชัดที่สุดคือไม่กี่นาทีแรก
ต้องชาร์จแสงนานแค่ไหนลายถึงจะเรืองเต็มที่
ไม่มีตัวเลขเดียวที่ใช้ได้กับทุกลาย เพราะขึ้นกับชนิดผง ความหนาของลาย และความสว่างของแหล่งแสง ผู้ผลิตหมึกควรมีข้อมูลของรุ่นนั้นให้ ที่แน่ๆ คือผงต้องได้รับแสงในช่วงความยาวคลื่นที่กระตุ้นได้ (ราว 200-450 นาโนเมตร) และลายที่หนาอยู่บนพื้นขาวมีโอกาสสว่างกว่าลายบางบนผ้าสีเข้ม
เสื้อลายเรืองแสงซักบ่อยแล้วแสงจะหายไหม
ถ้าพิมพ์และอบแห้งสุกตามคำแนะนำของผู้ผลิตหมึก ลายควรทนการซักได้ แต่ถ้าอบไม่สุกหรือซักด้วยน้ำยาฟอกขาว ลายอาจหลุดหรือซีดเร็วกว่าปกติ ผู้ผลิตหมึกที่เราอ้างถึงแนะนำให้กลับด้านในซักน้ำเย็น ไม่ใช้น้ำยาฟอกขาว และไม่รีดทับลาย เสื้อแต่ละตัวควรดูป้ายดูแลของตัวเองเป็นหลัก
ทำไมลายเรืองแสงบนเสื้อสีเข้มถึงสว่างน้อยกว่าเสื้อสีขาว
ผงเรืองแสงโปร่งแสง สีผ้าด้านหลังจึงดูดแสงที่ผงปล่อยออกมาและลดแสงที่ตกมาชาร์จ เสื้อสีขาวสะท้อนแสงกลับได้มากกว่า ส่วนเสื้อสีเข้มต้องรองด้วยหมึกขาวก่อน แล้วผู้ผลิตบางรายยังแนะนำให้พิมพ์หมึกเรืองแสงซ้ำสองรอบเพื่อให้ได้ความหนาของลายพอ
ผงเรืองแสงมีสารกัมมันตรังสีไหม
ผงเรืองแสงรุ่นใหม่อย่างสตรอนเชียมอะลูมิเนตไม่มีสารกัมมันตรังสี Wikipedia ระบุว่าเทคโนโลยีนี้พัฒนาขึ้นเพื่อแทนวัสดุเรืองแสงรุ่นเก่าที่ใช้โพรมีเทียมซึ่งเป็นสารกัมมันตรังสี และถือว่าไม่เป็นพิษและเฉื่อยทางเคมี แต่ก็ควรอ่านเอกสารข้อมูลความปลอดภัย (SDS) ของผลิตภัณฑ์แต่ละตัว
แหล่งอ้างอิง
- Wikipedia, Phosphorescence (en.wikipedia.org/wiki/Phosphorescence) รวมถึงเอกสารอ้างอิงเรื่องกลไก persistent phosphorescence และวัสดุสตรอนเชียมอะลูมิเนต
- Wikipedia, Strontium aluminate (en.wikipedia.org/wiki/Strontium_aluminate) อ้างอิง Matsuzawa และคณะ, J. Electrochem. Soc. 143(8), 1996 และสิทธิบัตรสหรัฐฯ 5,424,006
- Total Ink Solutions, Glow in the Dark Plastisol Ink (totalink.com/learn/glow-in-the-dark-plastisol-ink)
- ICC Ink, Glow-in-the-Dark 108 Product Bulletin (iccink.com)
- Allureglow USA, PS Series Glow in the Dark Screen Printing Ink TDS (lightwithoutpower.com)





