ลายไล่เฉดในงานซิลค์สกรีนต้องทำเป็นจุดเพราะหมึกหนึ่งชั้นมีแค่สองสถานะ คือมีหมึกกับไม่มีหมึก ไม่มีหมึกสีเทาครึ่งหนึ่งให้เลือก วิธีที่เรียกว่า halftone จึงแตกเฉดให้เป็นจุดเล็ก ๆ บริเวณเข้มจุดใหญ่ บริเวณอ่อนจุดเล็ก พอมองจากระยะปกติ ตาเราจะรวมจุดพวกนั้นเป็นเฉดที่ไล่อย่างนุ่มนวลเอง
Halftone คืออะไร
Halftone เป็นเทคนิคทำภาพที่ใช้จุดขนาดต่างกันหรือระยะห่างต่างกันมาจำลองภาพที่มีเฉดต่อเนื่อง เช่น ภาพถ่าย เงา หรือสีที่ไล่จากเข้มไปอ่อน Wikipedia อธิบายว่าเทคนิคนี้อาศัยภาพลวงตา ถ้าจุดเล็กพอ ตาจะผสมจุดกับพื้นที่ว่างรอบ ๆ ให้กลายเป็นเฉดเดียวกัน
halftone ไม่ใช่ของใหม่ William Fox Talbot เสนอแนวคิดการใช้ "ม่าน" หรือตะแกรงถ่ายภาพมาพิมพ์ตั้งแต่ปี 1852 ส่วนภาพ halftone ที่พิมพ์ออกมาจริงครั้งแรกตีพิมพ์ในหนังสือพิมพ์ Canadian Illustrated News เมื่อ 30 ตุลาคม 1869 หลักเดียวกันนี้ยังใช้มาจนถึงหนังสือพิมพ์ นิตยสาร และงานสกรีนเสื้อทุกวันนี้
halftone ที่ใช้กันมากที่สุดคือแบบ AM ซึ่งเรียงจุดเป็นตารางสม่ำเสมอแล้วเปลี่ยน "ขนาด" ของจุด อีกแบบคือ FM หรือ stochastic ที่ใช้จุดขนาดใกล้กันแต่เปลี่ยน "ความถี่" ของจุด โดยไม่เรียงเป็นตาราง
ทำไมหมึกสกรีนชั้นเดียวไล่เฉดสีเองไม่ได้
ซิลค์สกรีนดันหมึกผ่านรูบล็อกลงผ้า ตรงที่บล็อกเปิด หมึกก็ลงเต็มสี ตรงที่บล็อกปิด หมึกก็ไม่ลงเลย ไม่มีจุดที่ให้หมึกลงแค่ 40% ได้ Wikipedia อธิบายว่าการพิมพ์เชิงกลส่วนใหญ่ทำได้แค่ "หมึกดำ (หรือหมึกสี) หรือไม่มีอะไรเลย" จึงต้องใช้ขนาดหรือความหนาแน่นของจุดมาสร้างเฉดแทน
ลองนึกถึงลายเงาดำบนเสื้อขาว ถ้าอยากได้เทาอ่อน เราจะลงหมึกดำเป็นจุดเล็ก ๆ ห่าง ๆ ให้เห็นเนื้อผ้าขาวมาก ถ้าอยากได้เทาเข้มก็ขยายจุดจนแทบชนกัน หมึกยังเป็นสีดำสีเดียวกันตลอด ที่เปลี่ยนคือสัดส่วนระหว่างหมึกกับเนื้อผ้า
คู่มือของ screenprinting.com บอกว่าลายสกรีนส่วนใหญ่ใช้สีพื้นเรียบ 1–3 สีที่ไม่มีเฉดในตัว และเมื่อใส่สีที่ค่าต่ำกว่า 100% ในไฟล์ โปรแกรม RIP จะมองว่าเป็นเฉดแล้วแปลงเป็น halftone ให้ ดังนั้นตอนออกแบบ ถ้าใส่ไล่สีหรือเงาฟุ้ง ๆ ไว้ ให้คิดเผื่อเลยว่าส่วนนั้นจะออกมาเป็นจุด
ข้อดีที่ตามมาคือภาพถ่ายหรืองานหลายเฉดพิมพ์ด้วยหมึกสีเดียวได้ Custom Ink ระบุว่าวิธีนี้ช่วยลดต้นทุนงานได้ และ halftone มักดูดีที่สุดเมื่อหมึกเข้มกว่าเสื้อ เช่น หมึกดำบนเสื้อขาว
LPI คืออะไร และงานสกรีนเสื้อควรใช้เท่าไหร่
LPI (lines per inch) คือจำนวนแถวของจุด halftone ต่อหนึ่งนิ้ว เป็นตัวบอกความละเอียดของตารางจุด LPI ยิ่งสูง จุดยิ่งเล็กและถี่ ภาพยิ่งเนียน แต่วัสดุและเครื่องพิมพ์ต้องรับรายละเอียดนั้นได้ด้วย
สื่อแต่ละแบบใช้ LPI ต่างกันมาก ตาม Wikipedia หนังสือพิมพ์ใช้ราว 85 LPI เพราะกระดาษหนังสือพิมพ์ซับหมึกจนจุดบวม ส่วนนิตยสารบนกระดาษเคลือบมันขึ้นไปได้ถึงราว 300 LPI ผ้ายิ่งซับหมึกและเนื้อไม่เรียบกว่ากระดาษ งานสกรีนเสื้อจึงใช้ LPI ต่ำกว่านั้นมาก Printable Press แนะนำช่วงนี้ไว้
- ผ้าเนื้อหยาบ ผ้าฟลีซ หรืองานโปรโมชันแบบง่าย: 25–35 LPI
- งานผ้าทั่วไป: 35–55 LPI
- ผ้าทอละเอียดที่ใช้บล็อกเบอร์สูง: ขึ้นไปได้ถึง 60–65 LPI
- ฟลีซและฮู้ดหนา: ลดลงจากผ้าคอตตอนปกติราว 10–15 LPI
ตัวเลขชุดนี้เป็นแนวทางจากร้านสกรีนหนึ่งแห่ง ไม่ใช่มาตรฐานกลาง โรงสกรีนแต่ละที่ตั้งค่าต่างกันตามบล็อก หมึก และผ้าที่ใช้จริง
LPI กับความละเอียดไฟล์ (DPI) ต่างกันยังไง
DPI หรือ PPI คือความละเอียดของไฟล์ภาพ ส่วน LPI คือความถี่ของจุดตอนพิมพ์ Wikipedia ระบุว่าไฟล์ต้นฉบับควรมีความละเอียดราว 1.5–2 เท่าของ LPI ที่จะพิมพ์ ส่วน screenprinting.com ให้ตัวเลขว่า Photoshop เก็บรายละเอียดได้ราว 2.5 เท่าของ LPI เช่น ไฟล์ 300 DPI พอสำหรับ 120 LPI ซึ่งสูงกว่าที่งานผ้าใช้อยู่มาก ไฟล์ 300 DPI ที่ขนาดพิมพ์จริงจึงพอสำหรับ halftone บนเสื้อ วิธีตั้งขนาดและเช็กความละเอียดไฟล์ดูต่อได้ที่ คู่มือเตรียมไฟล์สกรีนเสื้อก่อนสั่งผลิต
เม็ดสกรีนกับเบอร์บล็อกต้องสัมพันธ์กันยังไง
เบอร์บล็อกสกรีน (mesh count) คือจำนวนเส้นด้ายต่อนิ้วของผ้าสกรีน ตัวเลขนี้กำหนดว่าบล็อกจะรับเม็ดสกรีนได้เล็กแค่ไหน screenprinting.com ให้สูตรไว้ว่า เอาเบอร์บล็อกหาร 5 จะได้ LPI มาตรฐาน เช่น บล็อก 160 เส้นได้ราว 32 LPI ถ้าต้องการรายละเอียดมากขึ้นให้ หาร 4 ได้ 40 LPI แต่เก็บรายละเอียดยากขึ้น พูดกลับกันก็คือเบอร์บล็อกควรสูงกว่า LPI ราว 4–5 เท่า
บางร้านใช้ขอบเขตที่ผ่อนกว่านี้ เช่น Printable Press ให้ LPI ไม่เกินหนึ่งในสามของเบอร์บล็อก (บล็อก 160 เส้นได้สูงสุดราว 53 LPI) เพื่อกันจุดเชื่อมติดกัน ตัวเลขที่ต่างกันแบบนี้บอกว่าเป็นกฎหัวแม่มือที่ต้องทดสอบกับอุปกรณ์จริง ไม่ใช่ค่าตายตัว
ถ้าใช้ LPI สูงเกินบล็อก จุดเล็ก ๆ จะไม่มีเส้นด้ายพอให้ยึด เม็ดสกรีนจะหลุดหายตอนล้างบล็อกหรือพิมพ์ออกมาไม่ครบ เฉดอ่อนจะขาดเป็นช่วง ๆ แทนที่จะไล่อย่างเนียน
มุมของจุด halftone สำคัญแค่ไหน
มุมของ halftone คือองศาที่หมุนตารางจุด ในงานสกรีนมุมนี้สำคัญ เพราะผ้าสกรีนเองก็เป็นตารางเส้นด้าย screenprinting.com อธิบายว่าถ้าจุดวางตรงแนว 0°, 90°, 180° หรือ 270° จุดจะซ้อนทับแนวเส้นด้ายจนพิมพ์ไม่ออก ถ้าใช้ 45° จุดจะไปโดนปมที่ด้ายไขว้กันในแนวทแยงจนเสียรายละเอียดมาก มุมที่แนะนำเป็นหลักคือ 22.5° เพราะจุดจะตกระหว่างเส้นด้ายกับปม
แต่ไม่ใช่ทุกคนใช้มุมเดียวกัน Printable Press ใช้ 45° กับงาน halftone สีเดียว เช่น หมึกเข้มบนเสื้อสีอ่อน และใช้ 22.5° กับ 67.5° กับงานหลายสี ความต่างนี้มาจากบล็อกและวิธีทำงานของแต่ละที่ ถ้าไม่ได้เป็นคนพิมพ์เอง ทางที่ง่ายที่สุดคือปล่อยให้โรงสกรีนตั้งมุมในขั้นแยกสี
Dot gain บนผ้าทำให้ภาพเข้มกว่าที่คิด
Dot gain คืออาการที่เม็ดสกรีนบวมใหญ่กว่าในไฟล์ตอนพิมพ์จริง screenprinting.com ระบุว่าเกิดจากแรงกดของยางปาดตอนดันหมึก ทำให้ภาพดูอิ่มสีเกินและส่วนสว่างดูมืดลง อาการนี้เกิดกับหมึกทุกชนิด คนสกรีนจึงชดเชยไว้ในโปรแกรม ซึ่งค่าที่นิยมตั้งคือ 30%
คนออกแบบควรเผื่อไว้ว่าเงาเข้มที่เกือบดำในไฟล์อาจตันเป็นก้อนเดียวบนเสื้อ ส่วนไฮไลต์ที่เป็นจุดเล็กมากอาจหายไปเลย ลายที่ไล่เฉดได้สวยบนผ้ามักเผื่อช่วงเฉดตรงกลางไว้กว้าง ๆ และไม่ฝากรายละเอียดสำคัญไว้ที่ปลายสุดของเฉด สาเหตุอื่นที่ทำให้สีบนเสื้อไม่เหมือนบนจอ อ่านต่อได้ที่ ทำไมสีบนจอไม่ตรงกับสีที่สกรีนบนเสื้อ
Moiré ลายคลื่นแปลก ๆ ที่โผล่ในงาน halftone
Moiré คือลายคลื่นหรือลายตารางที่ไม่ได้อยู่ในแบบ แต่เกิดขึ้นเมื่อลายตารางสองชุดมาซ้อนกันในมุมที่ไม่ลงตัว Wikipedia อธิบายว่าการซ้อนสกรีนหลายชุดทำให้เกิด moiré ได้ และการหมุนตารางจุดให้ทำมุมต่างกันช่วยลดปัญหานี้ งานสกรีนเสื้อมีตารางซ้อนกันอยู่แล้วอย่างน้อยสองชุด คือตารางจุด halftone กับตารางเส้นด้ายของบล็อก ถ้าเป็นงานหลายสีก็มีตารางจุดของแต่ละสีเพิ่มเข้ามาอีก
moiré มักเกิดจากมุมที่ไม่เหมาะ หรือ LPI ที่ไม่เข้ากับเบอร์บล็อก เรื่องนี้แก้ได้ในขั้นแยกสีและทำบล็อก คนออกแบบช่วยได้ด้วยการไม่ทำ halftone สำเร็จรูปมาเองในไฟล์ แล้วส่งภาพเฉดต่อเนื่องให้โรงสกรีนแปลงจุดเองให้เข้ากับบล็อก ยกเว้นตั้งใจใช้ลายจุดเป็นสไตล์และคุยกับโรงสกรีนไว้แล้ว
ออกแบบลายเสื้อไล่เฉดยังไงให้สกรีนออกมาสวย
หลักการข้างบนสรุปเป็นสิ่งที่คนออกแบบลงมือทำได้ไม่กี่ข้อ
- ส่งไฟล์ความละเอียดพอที่ขนาดพิมพ์จริง: ราว 300 DPI ก็เกินพอสำหรับ LPI ที่ใช้บนผ้า
- เผื่อปลายเฉดสองข้าง: ไฮไลต์ที่อ่อนมากอาจหาย เงาที่เข้มมากอาจตันเพราะ dot gain
- เลือกหมึกที่เข้มกว่าเสื้อ: halftone จะอ่านง่ายที่สุด ถ้าเป็นเสื้อสีเข้ม Printable Press ระบุว่าต้องพิมพ์รองพื้นขาว (underbase) ก่อน ซึ่งเพิ่มบล็อกและรอบพิมพ์อีกหนึ่งรอบ
- อย่าใส่ halftone สำเร็จรูปมาเอง ถ้าไม่ได้ตั้งใจใช้เป็นสไตล์: ให้โรงสกรีนเลือก LPI และมุมให้เข้ากับบล็อก
- ลายบนผ้าหนาหรือผ้าขนนุ่มควรใช้จุดใหญ่ขึ้น: ผ้าฟลีซและฮู้ดเก็บจุดละเอียดได้น้อยกว่าคอตตอนเรียบ
รูปร่างของจุดก็มีผลกับเฉดตรงกลาง Wikipedia ระบุว่าจุดกลมซึ่งใช้มากที่สุดจะเริ่มชนกันที่ราว 70% เหมาะกับโทนผิว จุดวงรีชนกันที่ 40% และ 60% ส่วนจุดสี่เหลี่ยมชนกันที่ 50% เก็บรายละเอียดได้ดีแต่ไม่แนะนำกับโทนผิว เพราะอาจเห็นรอยต่อของเฉด การเลือกรูปร่างจุดทำในโปรแกรม RIP ตอนแยกสี
คำถามที่พบบ่อย
ทำไมลายไล่สีในไฟล์ดูเนียน แต่พอซิลค์สกรีนลงเสื้อแล้วเห็นเป็นจุด
เพราะซิลค์สกรีนลงหมึกได้แค่เต็มสีหรือไม่ลงเลย ไล่เฉดสีจริงแบบในไฟล์ไม่ได้ โรงสกรีนจึงแปลงไล่สีเป็นเม็ด halftone ที่ใหญ่เล็กต่างกัน มองจากระยะปกติจะเห็นเป็นเฉดเนียน แต่ถ้าเข้าไปดูใกล้ ๆ จะเห็นจุด งานผ้าใช้ราว 35–55 LPI ซึ่งหยาบกว่างานพิมพ์บนกระดาษมาก จุดจึงเห็นง่ายกว่า
LPI สำหรับสกรีนเสื้อควรตั้งเท่าไหร่ ถึงจะได้ภาพเนียนแต่ยังพิมพ์ติด
Printable Press แนะนำ 35–55 LPI สำหรับงานผ้าทั่วไป 25–35 LPI สำหรับผ้าหยาบหรือฟลีซ และ 60–65 LPI เฉพาะผ้าทอละเอียดกับบล็อกเบอร์สูง ค่าที่เหมาะจริงขึ้นกับเบอร์บล็อกที่โรงสกรีนใช้ ถ้าไม่ได้พิมพ์เอง ให้ส่งภาพเฉดต่อเนื่องไปแล้วให้โรงสกรีนเลือก LPI ให้ จะปลอดภัยกว่า
เบอร์บล็อกสกรีนกับ LPI มีสูตรคำนวณไหม
กฎหัวแม่มือที่ screenprinting.com ให้ไว้คือเอาเบอร์บล็อกหาร 5 เป็นค่ามาตรฐาน หรือหาร 4 ถ้าต้องการรายละเอียดมากขึ้น เช่น บล็อก 160 เส้นได้ราว 32–40 LPI บางร้านใช้ขอบเขตหนึ่งในสามของเบอร์บล็อก ตัวเลขต่างกันตามอุปกรณ์ จึงต้องทดสอบจริง
ควรทำ halftone มาเองในไฟล์ หรือส่งไฟล์ไล่สีให้โรงสกรีนแปลง
โดยทั่วไปส่งไฟล์ไล่สีหรือภาพเฉดต่อเนื่องที่ความละเอียดราว 300 DPI ที่ขนาดจริงจะดีกว่า เพราะโรงสกรีนจะตั้ง LPI มุมจุด และค่าชดเชย dot gain ให้เข้ากับบล็อกของตัวเอง ถ้าทำจุดมาเองโดยไม่รู้สเปกบล็อก อาจได้จุดเล็กเกินจนหาย หรือเกิด moiré ยกเว้นตั้งใจใช้ลายจุดใหญ่เป็นสไตล์ของงาน
halftone บนเสื้อสีดำทำได้ไหม
ทำได้ แต่ Printable Press ระบุว่าบนเสื้อสีเข้มต้องพิมพ์รองพื้นสีขาวเป็นรอบแรกก่อน ซึ่งเพิ่มบล็อกหนึ่งอันและรอบพิมพ์หนึ่งรอบ แต่ช่วยให้เห็นเฉดได้กว้างขึ้น Custom Ink เสริมว่า halftone มักดูดีที่สุดเมื่อหมึกเข้มกว่าเสื้อ ลายบนเสื้อเข้มจึงควรคุยเรื่องสีหมึกกับโรงสกรีนก่อน





