ผ้ากัญชงคือผ้าที่ทอจากเส้นใยในเปลือกลำต้นของต้นกัญชง (hemp) ไม่ได้ทำจากใบหรือดอก ชาวม้งทางภาคเหนือของไทยลอกเปลือก ตำ ต่อเส้น และทอเป็นผืนใช้กันมานาน ทั้งเป็นเสื้อผ้าและชุดในพิธีศพ ทุกวันนี้นักออกแบบนำผ้าชนิดนี้ไปตัดเป็นเดรส เสื้อคลุม และกระเป๋าขายทั้งในไทยและต่างประเทศ
ผ้ากัญชงทำจากส่วนไหนของต้น
ผ้ากัญชงทำจากเส้นใยเปลือก (bast fibre) ที่อยู่ใต้ผิวลำต้นกัญชง เส้นใยกลุ่มเดียวกับแฟลกซ์ที่ใช้ทำผ้าลินิน และต่างจากฝ้ายที่เป็นปุยหุ้มเมล็ด ใต้เปลือกจะมีเซลล์เส้นใยยาวๆ เกาะกันเป็นมัดด้วยสารเพกติน ต้องแยกเส้นใยออกจากแกนไม้และเพกตินก่อนจึงนำไปปั่นหรือทอได้
งานทบทวนวรรณกรรมของ Małgorzata Zimniewska ในวารสาร Materials (2022) รวบรวมผลวิเคราะห์จากหลายงานวิจัยไว้ว่า เส้นใยกัญชงเป็นเซลลูโลสประมาณ 67–75% ของน้ำหนักแห้ง (ตามงานส่วนใหญ่ที่รวบรวมไว้) เฮมิเซลลูโลสราว 14–18% และลิกนินราว 3–5.5% ลิกนินเป็นตัวที่ทำให้เส้นใยแข็งกระด้างกว่าฝ้าย ส่วนเซลลูโลสยิ่งมาก เส้นใยก็ยิ่งเหนียวและรับแรงดึงได้ดี
การแยกเส้นใยออกจากเปลือกเรียกว่าการหมัก (retting) ทำได้หลายวิธี เช่น แช่น้ำ หรือปล่อยให้น้ำค้างกับจุลินทรีย์ย่อยในแปลง งานเดียวกันพบว่าเส้นใยพันธุ์ Białobrzeskie ที่หมักด้วยการแช่น้ำเหลือลิกนินเพียงราว 2.4% และเพกตินราว 0.7% ซึ่งน้อยกว่าวิธีอื่นที่ทดลองเทียบกัน จึงเหมาะกับงานสิ่งทอที่สุด แต่หลายประเทศจำกัดวิธีนี้เพราะทำให้น้ำเสีย
กัญชงกับกัญชาต่างกันยังไง
กัญชงและกัญชาเป็นพืชสกุลเดียวกัน หน้าตาคล้ายกันมาก แต่กัญชงมีสารเมา THC ต่ำกว่ามาก และถูกปลูกเพื่อเอาเส้นใย เมล็ด และสาร CBD มากกว่า บทความของธนาคารแห่งประเทศไทย (ม.ค. 2564) ระบุว่ากฎหมายไทยกำหนดให้กัญชงมี THC ไม่เกิน 1% ของน้ำหนักแห้ง ตามประกาศคณะกรรมการควบคุมยาเสพติดให้โทษ เรื่องกำหนดลักษณะกัญชง พ.ศ. 2562 ซึ่งวัดจากใบและช่อดอก
จุดสังเกตด้วยตา ดร.สริตา ปิ่นมณี จากสถาบันวิจัยและพัฒนาพื้นที่สูง อธิบายไว้ในข่าวมติชน (ม.ค. 2561) ว่า
- ความสูง: ต้นกัญชงมักสูงกว่า 2 เมตร ส่วนกัญชาไม่ถึง 2 เมตร
- ใบ: กัญชงมีใบ 7–9 แฉก กัญชามี 5–7 แฉก
- การปลูก: กัญชงปลูกถี่เพื่อให้ลำต้นสูงตรงได้เส้นใยยาว กัญชาปลูกห่างเพื่อให้แตกพุ่ม
- สาร THC: ตัวเลขในข่าวคือ กัญชงต่ำกว่า 0.3% ส่วนกัญชาประมาณ 1–10%
เรื่องกฎหมายเปลี่ยนมาหลายรอบ ตัวอย่างเช่น ประกาศกระทรวงสาธารณสุขเรื่องยาเสพติดให้โทษประเภท 5 พ.ศ. 2565 ที่มีผล 9 มิ.ย. 2565 ระบุว่าทุกส่วนของพืชกัญชาไม่เป็นยาเสพติด แต่สารสกัดยังมีเงื่อนไขเรื่องปริมาณ THC (ตามที่ iLaw สรุปไว้) ถ้าจะปลูกหรือแปรรูปเอง ให้เช็กกฎล่าสุดกับ อย. ก่อนเสมอ สำหรับคนที่แค่ซื้อหรือใส่เสื้อผ้ากัญชง เส้นใยในเปลือกไม่ใช่ส่วนที่ใช้สกัดสารเมา
ชาวม้งทำผ้าใยกัญชงยังไง
ผ้าใยกัญชงของม้งทำด้วยมือเกือบทุกขั้นตอน ตั้งแต่ปลูก ลอกเปลือก ตำให้นุ่ม ต่อเส้นใยทีละช่วง ปั่น ต้มให้ขาว ไปจนถึงทอ เขียนเทียน และย้อม ชาวม้งบ้านแม่สาน้อย จ.เชียงใหม่ เล่ากับมติชนว่าผ้าผืนหนึ่ง “ต้องใช้เวลาเป็นปี” หลังเก็บเกี่ยว และงานหลายขั้นตอนแบบนี้คนเดียวทำไม่ไหว
ขั้นตอนที่บันทึกไว้ละเอียดที่สุดอยู่ในงานสำรวจของ Robert C. Clarke และ Wenfeng Gu (1998) ซึ่งเก็บข้อมูลกับชาวม้งในมณฑลยูนนานและภาคเหนือของเวียดนาม ไม่ใช่ในไทย แต่ขั้นตอนหลักตรงกับที่แหล่งข่าวไทยบรรยายถึงม้งในไทย คือการลอกเส้นใยจากเปลือกแล้วนำมาทอ
- ปลูกและเก็บเกี่ยว รอบปลูกราว 3–4 เดือน ผู้หญิงจะเป็นคนดูว่าต้นพร้อมตัดหรือยัง เพราะถ้าตัดเร็วไป เปลือกจะยังไม่เหนียวพอ
- ตากแห้ง ตัดยอดที่มีใบทิ้ง มัดลำต้นตามขนาด ตากแดด 3–5 วัน
- ลอกเปลือก พรมน้ำหรือแช่ลำต้นให้ชื้น หักลำต้น แล้วดึงเปลือกออกเป็นริ้ว
- ตำให้นุ่ม ทุบริ้วเปลือกในครกหินหรือบนแผ่นหินจนนุ่มและไม่เหลือเศษแกนไม้ แล้วฉีกเป็นเส้นเล็ก
- ต่อเส้น นำปลายเส้นมาต่อกันแล้วบิดเป็นเกลียวทีละช่วง
- ปั่นและต้ม ปั่นเป็นด้ายด้วยหลา ต้มซ้ำหลายรอบกับขี้เถ้าหรือปูนเพื่อให้ด้ายขาวขึ้น รอบสุดท้ายใส่ขี้ผึ้งเล็กน้อยให้เส้นด้ายลื่น
- ทอ ใช้กี่ทอแบบใช้แรงตึงจากตัวคนทอหรือกี่โครงไม้ ได้ผ้าหน้าแคบราว 20–30 ซม.
- เขียนเทียนและย้อม ใช้มีดเขียนเทียนวาดลายด้วยขี้ผึ้งร้อน ย้อมคราม 3–4 รอบขึ้นไป แล้วต้มเอาขี้ผึ้งออก ได้ลายสีขาวบนพื้นคราม
การย้อมครามทำให้ผ้าไม่ละลายสีออกเร็ว ด้วยหลักการเดียวกับผ้าหม้อห้อมเมืองแพร่ ส่วนในไทย กรุงเทพธุรกิจรายงานว่าม้งตกแต่งผ้าใยกัญชงทั้งด้วยงานปักแบบกากบาท การเย็บปะติด และการเขียนเทียน ใช้สีจากสมุนไพร ขณะที่ม้งขาวที่ ต.คีรีราษฎร์ อ.พบพระ จ.ตาก ใช้เส้นใยที่ไม่ย้อม พื้นผ้าจึงเป็นสีขาว ผ้าทอใยกัญชงม้ง จ.ตาก ขึ้นบัญชีมรดกภูมิปัญญาทางวัฒนธรรมระดับจังหวัดในปี 2560 และระดับชาติในปี 2566 ในฐานะงานช่างที่เสี่ยงจะสูญหาย
ทำไมผ้ากัญชงสำคัญกับชาวม้ง
ผ้ากัญชงผูกกับพิธีศพของชาวม้ง นายเกษม แซ่โซ่ง ชาวม้งบ้านแม่สาน้อย เล่ากับมติชนว่าชุดใยกัญชงเป็นชุดที่ทุกบ้านต้องมีไว้ใส่ในพิธีศพ เพราะเชื่อว่าถ้าใส่ในวาระสุดท้ายจะได้ไปสวรรค์ หลายครัวเรือนจึงปลูกกัญชงไว้ใช้เอง งานสำรวจของ Clarke และ Gu ก็พบความเชื่อคล้ายกันในชุมชนม้งที่จีนและเวียดนาม ครอบครัวจะเก็บผ้ากัญชงสีธรรมชาติไว้อย่างน้อย 12 เมตรสำหรับงานศพผู้อาวุโส
ผ้ากัญชงเทียบกับผ้าฝ้ายและผ้าลินินเป็นยังไง
ผ้ากัญชงมีนิสัยใกล้ผ้าลินินมากกว่าผ้าฝ้าย เพราะทั้งกัญชงและแฟลกซ์เป็นเส้นใยเปลือกที่มีโครงสร้าง ความเป็นผลึกของเซลลูโลส และมุมเรียงตัวของไมโครไฟบริลใกล้กัน งานของ Zimniewska ระบุว่าเส้นใยกัญชงยาวมีความเหนียวสูงในระดับเทียบได้กับแฟลกซ์ และดูดซับความชื้นได้มาก
ความรู้สึกเวลาใส่จึงคล้ายผ้าลินินที่ยับง่ายแต่ใส่แล้วเย็น คือเนื้อผ้าค่อนข้างอยู่ทรง ไม่แนบตัว ผ้าใหม่ที่ทอมือจะหยาบกว่าฝ้าย และมีแนวโน้มยับเป็นรอยพับคล้ายลินิน ข้อหลังนี้เป็นการอนุมานจากโครงสร้างเส้นใย ไม่ใช่ผลทดสอบผ้าแต่ละผืน เพราะผ้าจริงขึ้นกับการทอ ความหนา และการตกแต่งผ้าด้วย
จุดต่างที่สำคัญที่สุดอยู่ที่การผลิต
- ผ้าฝ้าย ใช้ปุยฝ้ายสั้นที่ปั่นด้วยเครื่องจักรมาตรฐานทั่วโลก ผ้าจึงนุ่ม สม่ำเสมอ และราคาเข้าถึงง่าย
- ผ้าลินิน ใช้เส้นใยเปลือกยาวจากแฟลกซ์ ต้องผ่านการหมักและสางแยกเส้นใยเหมือนกัญชง
- ผ้ากัญชงทอมือแบบม้ง ใช้เส้นใยยาวที่ต่อด้วยมือ ได้ผ้าเนื้อแน่นและมีลักษณะเฉพาะ แต่ใช้แรงงานและเวลามาก
- ผ้ากัญชงแบบอุตสาหกรรม มักตัดเส้นใยให้สั้นลงแบบฝ้าย (cottonisation) เพื่อปั่นด้วยเครื่องจักรฝ้าย หรือปั่นผสมกับฝ้าย
งานทบทวนเดียวกันระบุว่าการแปลงเส้นใยกัญชงให้สั้นแบบฝ้ายทำให้ผลิตได้ง่ายขึ้น แต่แลกกับความเหนียว ความรู้สึกเย็นเมื่อสัมผัส และความทนต่อการเป็นขุย ที่ลดลง เส้นด้ายก็สม่ำเสมอน้อยกว่าด้ายจากเส้นใยยาว แต่ผ้าแบบนี้อาจยับน้อยกว่า เสื้อผ้ากัญชงผสมฝ้ายในตลาดจึงมักนุ่มกว่าผ้าทอมือ แต่ไม่ได้มีคุณสมบัติเดียวกันทุกข้อ ถ้าอยากรู้ว่าตัวไหนเป็นกัญชงกี่เปอร์เซ็นต์ ให้ดูส่วนผสมบนป้ายผ้า
ตัวเลขโฆษณาที่ควรอ่านอย่างระวัง
คำโฆษณาอย่าง “แข็งแรงกว่าฝ้ายหลายเท่า” หรือ “กันยูวีได้กี่เปอร์เซ็นต์” มักไม่บอกว่าทดสอบผ้าแบบไหน หนาเท่าไร และใช้มาตรฐานอะไร งานของ Zimniewska เองก็เขียนไว้เพียงว่าลิกนินและสารฟีนอลิกในเส้นใยอาจช่วยกันยูวีและมีฤทธิ์ต้านแบคทีเรีย โดยไม่ได้รายงานผลทดสอบผ้าสำเร็จรูป ถ้าจะใช้ตัวเลขเหล่านี้ตัดสินใจซื้อ ควรขอดูผลทดสอบของผ้ารุ่นนั้นจริงๆ
ผ้ากัญชงกลับมาเป็นผ้าแฟชั่นได้ยังไง
ผ้ากัญชงกลับมาเป็นผ้าแฟชั่นเพราะกฎหมายผ่อนคลายลง และเพราะงานวิจัยกับนักออกแบบช่วยกันพาผ้าชุมชนไปหาตลาดใหม่ ธนาคารแห่งประเทศไทยมองกัญชงเป็นพืชเศรษฐกิจใหม่ที่ใช้ได้เกือบทุกส่วน เส้นใยใช้ทำได้ทั้งสิ่งทอ วัสดุก่อสร้าง และชิ้นส่วนยานยนต์ และภาคเหนือตอนบนที่อากาศราว 13–22 องศาเซลเซียสเหมาะกับการปลูก
ด้านชุมชน มติชนรายงาน (ม.ค. 2566) ว่า วช. ให้ทุน ผศ.ดร.ชนินทร์ มหัทธนชัย มหาวิทยาลัยราชภัฏเชียงใหม่ ทำโครงการกับวิสาหกิจชุมชนดาวม่าง บ้านแม่สาน้อย ต.โป่งแยง อ.แม่ริม จ.เชียงใหม่ พัฒนาเครื่องทอผ้าใยกัญชงให้ทอได้เร็วขึ้น ออกแบบเดรส เสื้อเอวลอย เสื้อคลุมย้อมสีธรรมชาติ และกระเป๋าปักลาย และนำเศษกัญชงที่เหลือไปทำปุ๋ยอินทรีย์ ไทยพีบีเอส (ก.พ. 2566) รายงานว่ากลุ่มเดียวกันปลูกกัญชงกว่า 3 ไร่ และคุณพิมพ์จุฑา พูวิส เจ้าของแบรนด์ Hilltribe House นำผ้าชุมชนไปทำคอลเลกชันโชว์ที่มิลาน โดยเธอให้ความเห็นว่าผ้าใยกัญชงใช้ได้นานถึง 15–20 ปี ตัวเลขนี้เป็นคำบอกเล่าของผู้ใช้ผ้า ไม่ใช่ผลทดสอบ
ในระดับโลก ผ้ากัญชงยังเป็นตลาดเฉพาะกลุ่ม งานของ Zimniewska อ้างว่าเส้นใยกัญชงคิดเป็นเพียงราว 0.05% ของการผลิตเส้นใยสิ่งทอทั่วโลก (ข้อมูลปี 2019) ข้อจำกัดหลักคือเครื่องจักรสางเส้นใยยาวมีน้อย และคุณภาพเส้นใยแปรผันตามพันธุ์ ปีปลูก และวิธีหมัก
คำถามที่พบบ่อยเกี่ยวกับผ้ากัญชง
ใส่เสื้อผ้ากัญชงแล้วจะเมาหรือตรวจเจอสาร THC ไหม
ไม่ต้องกังวล ผ้ากัญชงทำจากเส้นใยในเปลือกลำต้น ส่วนสาร THC อยู่มากในช่อดอกและใบ กฎหมายไทยยังกำหนดให้กัญชงมี THC ในใบและช่อดอกไม่เกิน 1% ของน้ำหนักแห้ง (ประกาศฯ พ.ศ. 2562) และเส้นใยยังต้องผ่านการหมัก ตำ และต้มหลายรอบกว่าจะเป็นผ้า
ผ้ากัญชงกับผ้าลินินอันไหนดีกว่ากัน
สองชนิดนี้ใกล้กันมาก เพราะเป็นเส้นใยเปลือกเหมือนกัน เหนียว ดูดความชื้นดี และยับง่ายคล้ายกัน ความต่างอยู่ที่แหล่งผลิตและเรื่องราวมากกว่า ผ้ากัญชงทอมือแบบม้งหาได้ในภาคเหนือของไทยและมีลวดลายชุมชน ส่วนลินินส่วนใหญ่เป็นผ้าโรงงานที่ทอได้สม่ำเสมอกว่า เลือกตามเนื้อผ้าที่ชอบได้เลย
ทำไมผ้ากัญชงทอมือราคาสูงกว่าผ้าฝ้ายมาก
เพราะแทบทุกขั้นทำด้วยมือ ตั้งแต่ลอกเปลือก ตำ ต่อเส้นใยทีละช่วง ต้มฟอก ไปจนถึงทอและเขียนเทียน ชาวม้งบ้านแม่สาน้อยเล่ากับมติชนว่าผ้าผืนหนึ่งใช้เวลาเป็นปีหลังเก็บเกี่ยว ขณะที่ฝ้ายปั่นด้วยเครื่องจักรมาตรฐานทั่วโลก ส่วนผ้ากัญชงผสมฝ้ายแบบโรงงานราคาจะต่ำกว่าผ้าทอมือ
ผ้ากัญชงกันยูวีหรือดีต่อสุขภาพจริงไหม
ยังไม่ควรเชื่อตัวเลขโฆษณา งานทบทวนวรรณกรรมใน Materials (2022) เขียนเพียงว่าลิกนินและสารฟีนอลิกในเส้นใยอาจช่วยกันยูวีและต้านแบคทีเรีย ไม่ได้รายงานผลทดสอบผ้าสำเร็จรูป ค่ากันยูวีจริงขึ้นกับความหนา ความแน่นของการทอ และสีผ้า ถ้าจะใช้ข้อนี้ตัดสินใจซื้อ ให้ขอดูผลทดสอบของผ้ารุ่นนั้น
แหล่งอ้างอิง
- ชง “กัญชง” จากสิ่งเสพติดสู่พืชเศรษฐกิจใหม่ — ธนาคารแห่งประเทศไทย (15 ม.ค. 2564)
- Zimniewska, M. (2022). Hemp Fibre Properties and Processing Target Textile: A Review. Materials 15(5):1901
- Clarke, R.C. & Gu, W. (1998). Survey of hemp use by the Hmong of the China/Vietnam border region. Journal of the International Hemp Association 5(1)
- ป.ป.ส.พาตะลุยแปลง “กัญชง” – ชมวิถีชุมชนม้ง — มติชนออนไลน์ (26 ม.ค. 2561)
- วช. ยกระดับศิลปะแห่ง “ผ้าใยกัญชง” ภายใต้ภูมิปัญญาของคนเมืองเหนือ — มติชนออนไลน์ (24 ม.ค. 2566)
- ผลักดัน “ผ้าใยกัญชง” ม้ง สู่ตลาดสากล — ไทยพีบีเอส (19 ก.พ. 2566)
- ผ้าทอใยกัญชงม้ง มรดกภูมิปัญญาทางวัฒนธรรม — กรุงเทพธุรกิจ
- ประกาศกำหนดลักษณะกัญชง พ.ศ. 2562 — ไทยโพสต์ (25 ต.ค. 2562)
- ประกาศกระทรวงสาธารณสุข ยาเสพติดประเภท 5 พ.ศ. 2565 — iLaw (9 มิ.ย. 2565)





