ผ้าถักกับผ้าทอต่างกันที่วิธีขึ้นรูปผ้า ผ้าถัก (knit) เกิดจากด้ายที่คล้องกันเป็นห่วง ส่วนผ้าทอ (woven) เกิดจากด้ายสองชุดที่ขัดกันเป็นมุมฉาก เสื้อยืดจึงยืดได้แม้ทำจากคอตตอน 100% ส่วนเชิ้ตและยีนส์แทบไม่ยืดตามแนวเส้นด้าย ถ้าไม่มีอีลาสเทนผสม
ผ้าทอคืออะไร ต่างจากผ้าถักตรงไหน
ผ้าทอหรือ woven fabric คือผ้าที่สานด้ายสองชุดให้ตัดกันเป็นมุมฉากบนกี่ทอ ด้ายแนวยาวเรียกด้ายยืน (warp) ด้ายแนวขวางเรียกด้ายพุ่ง (weft) แบบทอพื้นฐานมีสามแบบคือลายขัด ลายทแยง และลายต่วน ผ้ายีนส์เป็นตัวอย่างของลายทแยง ด้ายพุ่งลอดใต้ด้ายยืนอย่างน้อยสองเส้น จึงเกิดเส้นเฉียงบนหน้าผ้า ยีนส์ส่วนใหญ่ย้อมครามเฉพาะด้ายยืนและปล่อยด้ายพุ่งเป็นสีขาว ด้านในกางเกงจึงออกขาว
ผ้าถักหรือผ้านิต (knit fabric) ไม่มีด้ายสองชุดมาขัดกันแบบนั้น แต่เกิดจากห่วงด้ายที่คล้องต่อกันไปเรื่อย ๆ ตำราเรียกแถวห่วงแนวนอนว่า course และแถวห่วงแนวตั้งว่า wale แบ่งหลัก ๆ ได้สองแบบ
- ผ้าถักเส้นพุ่ง (weft knit) ห่วงเรียงไปตามความกว้างผ้า และถักจากด้ายม้วนเดียวได้
- ผ้าถักเส้นยืน (warp knit) ห่วงเกิดไปตามความยาวผ้า ใช้ด้ายยืนหลายเส้นจากลำด้าย
คำอธิบายว่าผ้าถักทำจากด้ายเส้นเดียวจึงถูกแค่บางส่วน เพราะใช้ได้กับผ้าถักเส้นพุ่งเท่านั้น เสื้อยืดส่วนใหญ่ใช้ผ้าซิงเกิลเจอร์ซีย์ (single jersey) ซึ่งเป็นผ้าถักเส้นพุ่งจากเครื่องถักวงกลม
อีกเรื่องที่คนมักปนกันคือ เส้นใยกับโครงสร้างเป็นคนละเรื่อง คำว่าคอตตอนหรือ TC บอกว่าผ้าทำจากเส้นใยอะไร ส่วนคำว่าถักหรือทอบอกว่าผ้าถูกขึ้นรูปอย่างไร คอตตอน 100% จึงเป็นได้ทั้งเสื้อยืดเนื้อยืดและเชิ้ตเนื้อนิ่ง
ทำไมเสื้อยืดยืดได้ แต่เชิ้ตไม่ยืด
เสื้อยืดยืดได้เพราะโครงสร้างห่วง เมื่อดึงผ้า ห่วงด้ายจะเปลี่ยนรูปและช่องว่างระหว่างห่วงช่วยให้ผ้าขยับได้ เส้นด้ายแทบไม่ต้องยืดเอง เสื้อยืดคอตตอนจึงยืดได้โดยไม่ต้องมีสแปนเด็กซ์ ส่วนเชิ้ตทอใช้ด้ายที่วิ่งตรงตามแนวยาวและแนวขวาง ดึงตามแนวด้ายแล้วแทบไม่มีระยะให้ขยับ
คำว่าผ้ายืดกับผ้าไม่ยืดยังหยาบไป เพราะแต่ละทิศยืดไม่เท่ากัน
- ผ้าซิงเกิลเจอร์ซีย์ ยืดตามแนวกว้างได้ดี แต่ตามแนวยาวยืดน้อยกว่า
- ผ้าทอแนวด้ายยืน (straight grain) นิ่งที่สุด เพราะด้ายยืนถูกขึงตึงกว่าตอนทอ
- ผ้าทอแนวด้ายพุ่ง (cross grain) ยืดกว่าแนวด้ายยืนเล็กน้อยตามหลักทั่วไป
- ผ้าทอแนวเฉียง (bias) ยืดที่สุด โดยแนวเฉียงแท้อยู่ที่ 45 องศากับเส้นด้าย ลองดึงมุมเชิ้ตในแนวทแยงจะเห็นว่าผ้าขยับได้
กฎนี้มีข้อยกเว้นทั้งสองฝั่ง ผ้าทอที่ผสมเส้นใยยืดหยุ่นอย่างอีลาสเทนยืดได้ ส่วนผ้าถักเส้นยืนที่ไม่มีเส้นใยยืดหยุ่นยืดได้น้อยคล้ายผ้าทอ ผ้าถักแต่ละแบบก็ต่างกันเอง อินเทอร์ล็อกนิ่งกว่าซิงเกิลเจอร์ซีย์ และผ้าปิเก้ของเสื้อโปโลยืดน้อยกว่าเจอร์ซีย์ในงานทดสอบที่ใช้ด้ายคอตตอนชนิดเดียวกันและแรงดึง 3 กิโลกรัม
ทำไมผ้าทอมีริมผ้า และรุ่ยที่ขอบตัด
ริมผ้า (selvedge) คือขอบที่ผ้าเก็บตัวเองมาจากการทอ บนกี่แบบมีกระสวย ด้ายพุ่งจะวกกลับที่ขอบทุกแถว ขอบจึงไม่รุ่ยโดยไม่ต้องเย็บเก็บ กี่ไร้กระสวยจะตัดปลายด้ายพุ่งแทน ริมผ้าจึงมีหน้าตาต่างออกไป ใครอยากรู้ว่าทำไมริมผ้าแบบดั้งเดิมถึงมีราคา อ่านต่อได้ที่ยีนส์ริมแดง
ผ้าทอรุ่ยที่ขอบตัดเพราะปลายด้ายไม่ได้ยึดกันเป็นห่วง ถ้าไม่มีการเก็บขอบ ด้ายแนวที่ถูกตัดจะหลุดออกมาจากขอบได้ง่าย ขอบเชิ้ตจึงต้องพับเย็บหรือโพ้ง ส่วนขอบตามแนวริมผ้าเดิมไม่มีปัญหานี้ เพราะด้ายถูกเก็บมาตั้งแต่ตอนทอ
ผ้าถักมีปัญหาคนละแบบ ห่วงที่ขาดอาจทำให้ซิงเกิลเจอร์ซีย์รันเป็นแนวบันไดตามแถวห่วง และขอบตัดของซิงเกิลเจอร์ซีย์มักม้วน ทำให้เย็บขอบและคอเสื้อยากขึ้น ผ้าถักเส้นยืนต้านการรันได้ดีกว่า ดังนั้นคำว่าผ้าถักไม่รุ่ยก็ไม่จริงเสมอไป เพราะขอบตัดที่ไม่เก็บก็เกิดด้ายรุ่ยได้เช่นกัน
ผ้าถักหดกว่าผ้าทอจริงไหม
ผ้าถักมีแนวโน้มหดมากกว่าผ้าทอ เพราะโครงสร้างห่วงหลวมและนิ่มกว่า แต่สรุปแบบเหมารวมไม่ได้ สาเหตุหลักของการหดคือแรงตึงที่สะสมตอนผลิต เมื่อโดนน้ำ ผ้าจะคลายตัวกลับ ผ้าที่โครงสร้างหลวมจึงหดง่ายกว่าผ้าแน่นไม่ว่าจะถักหรือทอ
ผลลัพธ์จริงยังขึ้นกับการตกแต่งผ้าด้วย กระบวนการ sanforization บีบผ้าให้หดล่วงหน้าก่อนตัด ตัวอย่างค่าที่ระบุบนสินค้าที่ผ่านการทำให้หดล่วงหน้าคือหดเหลือต่ำกว่า 1% (ตาม Wikipedia ซึ่งไม่ได้ระบุวิธีทดสอบ) ส่วนผ้า preshrunk ทั่วไปคาดหวังให้หดไม่เกิน 3% ต่อทิศในการทดสอบซักมาตรฐาน (Wikipedia ไม่ได้ระบุชื่อมาตรฐาน) ตัวเลขทั้งสองจึงใช้เป็นภาพคร่าว ๆ ไม่ใช่สเปกของผ้าทุกผืน
เสื้อยืดคอตตอนที่ทำให้หดมาดีอาจหดน้อยกว่ายีนส์ดิบที่ยังไม่ผ่านการทำให้หดล่วงหน้า จึงควรถามผู้ขายหรือดูป้ายว่าผ้าผ่าน pre-shrunk หรือ sanforized หรือไม่ แทนการเดาจากชนิดผ้า
ผ้าถักกับผ้าทอมีผลกับการสกรีนและการรีดอย่างไร
การสกรีนบนผ้าถักต้องคิดเรื่องการยืดของลาย เพราะเวลาใส่เสื้อ ผ้าจะยืดตามตัว ขณะที่หมึกทุกชนิดยืดได้ถึงจุดหนึ่งเท่านั้น เลยจากนั้นอาจแตก ผ้าทอที่ไม่มีอีลาสเทนยืดน้อยกว่า ลายจึงโดนแรงดึงจากการยืดของผ้าน้อยกว่า แต่เชิ้ตมีกระดุม สาบ และกระเป๋าเป็นจุดที่พื้นผิวไม่เรียบ ต้องดูตำแหน่งลายให้ดี
กับเสื้อที่ยืดมากอย่างผ้าผสมสแปนเด็กซ์ ร้านสกรีนมักเติมสารเพิ่มการยืดในหมึกพลาสติซอลหรือใช้หมึกซิลิโคน สัดส่วนไม่มีตัวเลขเดียว SanMar แนะนำ 1–5% เพื่อรักษาความทึบของหมึก ส่วน Screenprinting.com แนะนำ 10–25% โดยน้ำหนักสำหรับสีที่พิมพ์ลงผ้าโดยตรง และเตือนว่าเกิน 20% ความทึบจะเริ่มลดลง สองแหล่งนี้พูดถึงหมึกและงานคนละแบบ จึงต้องทดลองพิมพ์กับผ้าจริงก่อนผลิต
เรื่องการรีด เสื้อยืดยับน้อยกว่าเชิ้ต เพราะผ้าถักคืนตัวจากรอยยับได้ดีกว่า ผ้าทอจะคงรอยยับไว้มากกว่า แต่ผ้าถักคอตตอนก็ยังยับได้ เชิ้ตคอตตอนต้องใช้ความร้อนกับความชื้นช่วยให้เส้นใยคลายตัวแล้วเซ็ตเรียบตอนเย็นลง ส่วนเสื้อยืดควรกดแล้วยกเตารีดเป็นช่วง ๆ และไม่ดึงผ้าระหว่างรีด เพื่อลดโอกาสที่ห่วงจะถูกลากจนเสียทรง อุณหภูมิให้ดูตามป้ายเสื้อ และระวังเป็นพิเศษบริเวณลายสกรีน
ดูอย่างไรว่าผ้าเป็นผ้าถักหรือผ้าทอ
วิธีแม่นที่สุดคือดูโครงสร้างผ้าด้วยแว่นขยาย ผ้าทอจะเห็นด้ายตัดกันเป็นตารางคล้ายกระดานหมากรุก ผ้าถักเส้นพุ่งจะเห็นห่วงเรียงเป็นรูปตัว V ส่วนผ้าถักเส้นยืนเห็นตัว V ไม่ชัดและดูคล้ายลายเส้น ถ้าไม่มีแว่นขยาย ลองสามข้อนี้ร่วมกัน
- ดึงผ้า ดึงตามแนวกว้าง แนวยาว และแนวทแยง ถ้ายืดง่ายหลายทิศมักเป็นผ้าถัก ถ้าขยับเฉพาะแนวทแยงมักเป็นผ้าทอ
- ขยำผ้า บีบผ้ามุมเล็ก ๆ แล้วปล่อย ถ้าเด้งคืนมักเป็นผ้าถัก ถ้ารอยยับค้างมักเป็นผ้าทอ
- ดูขอบตัด ผ้าทอดึงด้ายออกจากขอบได้ง่าย ผ้าถักเส้นพุ่งดึงออกได้ช้ากว่าเพราะห่วงเกี่ยวกันอยู่
อย่าตัดสินจากการยืดอย่างเดียว เพราะผ้าทอผสมอีลาสเทนก็ยืดได้ ควรใช้การดูโครงสร้างเป็นตัวยืนยันสุดท้าย
คำถามที่พบบ่อย
เสื้อยืดคอตตอน 100% ไม่มีสแปนเด็กซ์ ทำไมยังยืดได้
เสื้อยืดคอตตอนยืดได้เพราะผ้าเป็นโครงสร้างห่วง เมื่อถูกดึง ห่วงด้ายจะเปลี่ยนรูปและขยับในช่องว่างระหว่างห่วง ผ้าจึงยืดได้โดยเส้นด้ายแทบไม่ต้องยืดเอง สแปนเด็กซ์เป็นตัวเสริมการยืดและการคืนตัว ไม่ใช่สิ่งจำเป็นที่ทำให้เสื้อยืดยืดได้
เสื้อโปโลเป็นผ้าถักหรือผ้าทอ
เสื้อโปโลทั่วไปเป็นผ้าถัก โดยมักใช้ผ้าปิเก้ซึ่งสลับการถักห่วงปกติกับการเกี่ยวห่วงบางจุด จึงเกิดรูเล็ก ๆ ลายรังผึ้งบนผิวผ้า แม้เสื้อมีปกและดูเรียบร้อยคล้ายเชิ้ต โครงสร้างผ้าก็ยังเป็นห่วง ไม่ใช่ด้ายสองชุดขัดกันแบบเชิ้ตผ้าทอ
กางเกงยีนส์ยืดเป็นผ้าถักหรือเปล่า
กางเกงยีนส์ทั่วไปเป็นผ้าทอลายทแยง รุ่นที่ยืดได้มักมาจากการผสมเส้นใยยืดหยุ่นอย่างอีลาสเทน ไม่ได้แปลว่าผ้ากลายเป็นผ้าถัก จึงควรดูส่วนผสมบนป้าย และส่องโครงสร้างผ้าถ้าอยากรู้แน่ชัด เพราะมีผ้าถักที่ทำหน้าตาคล้ายยีนส์อยู่ด้วย
ซักเสื้อยืดครั้งแรกแล้วเสื้อหด เป็นเพราะผ้าถักหรือเปล่า
โครงสร้างผ้าถักมีส่วน แต่ไม่ใช่สาเหตุเดียว การหดเกิดจากแรงตึงที่สะสมตอนผลิตคลายตัวเมื่อเจอน้ำ ผ้าคอตตอนอาจหดเล็กน้อยหลังซักครั้งแรก ระดับการหดขึ้นกับความแน่นของผ้าและการทำให้หดล่วงหน้ามาก่อน ก่อนซื้อจึงควรเช็กว่าผ้าผ่าน pre-shrunk หรือไม่
แหล่งอ้างอิง
- NPTEL (IIT): Introduction to Fabric Manufacturing, Knitting
- Textile Learner: Difference Between Woven and Knitted Fabric
- Wikipedia: Woven fabric
- Wikipedia: Knitted fabric
- Wikipedia: Jersey (fabric)
- Wikipedia: Grain (textile)
- Wikipedia: Selvage
- Wikipedia: Denim
- Wikipedia: Dimensional stability (fabric)
- Wikipedia: Sanforization
- Wikipedia: Ironing
- Minerva Patterns: Knit Fabric Types
- สิทธิบัตร US8065894 (นิยามการรันและปัญหาขอบตัดของผ้าถัก)
- Fuzhou Textile: 3 Ways to Distinguish between Knitted and Woven Fabrics
- Dutch Label Shop: The Difference Between Knit and Woven Fabric
- SanMar: Screen Printing on Stretchy Fabrics
- Screenprinting.com: FN-INK Stretch Plastisol Ink





