ผ้าเมอร์เซอไรซ์ (mercerized cotton) คือผ้าหรือด้ายฝ้ายที่ผ่านการแช่สารละลายโซดาไฟเข้มข้นระหว่างที่ถูกดึงให้ตึง ซึ่งวงการสิ่งทอไทยเรียกว่า "การชุบมัน" เส้นใยฝ้ายที่ปกติแบนและบิดเหมือนริบบิ้นจะพองตัวจนกลมขึ้น จึงสะท้อนแสงได้มากขึ้นและดูดสีย้อมได้ลึกกว่าเดิม ผ้าจึงเงาคล้ายไหมและสีสดกว่าฝ้ายธรรมดา
ผ้าเมอร์เซอไรซ์คืออะไร ต่างจากผ้าฝ้ายธรรมดาตรงไหน
ผ้าเมอร์เซอไรซ์คือผ้าฝ้ายที่ผ่านขั้นตอนตกแต่งด้วยโซดาไฟ (โซเดียมไฮดรอกไซด์) ไม่ใช่เส้นใยชนิดใหม่ แต่รูปร่างของเส้นใยเปลี่ยนไปถาวร ผ้าจึงเงากว่า แข็งแรงกว่า และติดสีดีกว่าผ้าฝ้ายที่ไม่ผ่านขั้นตอนนี้
วิทยานิพนธ์ของจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย (วรวรรณ อัศเวศน์, 1999) ระบุว่าการชุบมันผ้าฝ้ายโดยทั่วไปใช้โซดาไฟเข้มข้นราว 20-30% ส่วน Wikipedia ระบุช่วง 20-26% โดยต้องเติมสารช่วยเปียกให้ด่างซึมทั่วถึง
สารานุกรมบริแทนนิกาฉบับปี 1911 บรรยายเครื่องชุบมันด้ายรุ่นง่ายที่สุดว่าขึงเข็ดด้ายบนลูกกลิ้งเหล็กสองลูกจนตึง ราดโซดาไฟราว 3 นาที แล้วล้างน้ำทั้งที่ยังตึง ก่อนผ่านกรดเจือจางให้เป็นกลาง ถ้าเป็นผ้าทั้งผืน เครื่องจะหนีบริมผ้าไว้ไม่ให้หด
การชุบมันทำได้ทั้งตอนเป็นด้ายและตอนเป็นผืน นิตยสาร Threads อธิบายว่าผ้าที่ทอจากด้ายเมอร์เซอไรซ์แล้วนำไปชุบซ้ำอีกรอบเรียกว่า double mercerized
ทำไมฝ้ายเมอร์เซอไรซ์ถึงเงากว่าฝ้ายธรรมดา
ฝ้ายเมอร์เซอไรซ์เงากว่าเพราะเส้นใยเปลี่ยนจากแถบแบนเป็นทรงกลม และเรียงขนานกันเป็นระเบียบ เส้นใยฝ้ายตามธรรมชาติเป็นแถบแบนที่บิดเป็นเกลียวตลอดความยาว แสงที่ตกกระทบจึงสะท้อนกระจายหลายทิศ ผิวผ้าเลยดูด้าน
เมื่อเจอโซดาไฟ ผนังเซลล์ของเส้นใยจะพองตัว Threads อธิบายว่าเส้นใยเปลี่ยนจากทรงแบนคล้ายริบบิ้นเป็นทรงกระบอกที่สะท้อนแสงได้ดีกว่า บริแทนนิกา 1911 บันทึกว่าใต้กล้องจุลทรรศน์ โพรงกลางเส้นใยเล็กลงมากและเส้นใยกลายเป็นทรงกลม ส่วน Wikipedia เสริมว่าเกลียวบิดของเส้นใยคลายออกด้วย
แรงดึงคือส่วนที่ทำให้ความเงาออกมาให้ตาเห็น บริแทนนิกาอธิบายว่าในเส้นด้ายมีผิวสะท้อนนับไม่ถ้วนที่หันคนละทิศ ถ้าดึงฝ้ายให้ตึงตอนที่เส้นใยยังพองและอ่อนตัว แล้วล้างด่างออกทั้งที่ยังตึง เส้นใยกลมจะถูกจัดให้เรียงขนานกันแบบไหมปั่น ความเงาจึงเห็นได้ด้วยตาเปล่า
ฝ้ายแต่ละแบบก็เงาไม่เท่ากัน ตามบริแทนนิกา 1911 ด้ายที่เงาที่สุดคือด้ายควบที่ปั่นจากฝ้ายใยยาว เช่น ฝ้ายอียิปต์หรือ Sea Island ส่วนด้ายเดี่ยวดีขึ้นเพียงเล็กน้อย เรื่องฝ้ายใยยาวอ่านต่อได้ที่ ฝ้าย Supima, Pima และฝ้ายอียิปต์ต่างกันอย่างไร
โซดาไฟกับฝ้าย และเหตุที่สีย้อมติดลึกขึ้น
โซดาไฟทำให้เส้นใยฝ้ายพองและส่วนที่เป็นผลึกของเซลลูโลสลดลง (ScienceDirect Topics) สีย้อมจึงซึมเข้าเนื้อเส้นใยได้มากและลึกกว่าเดิม ผ้าเมอร์เซอไรซ์ที่ย้อมด้วยสูตรสีเดียวกันจึงออกมาเข้มและสดกว่าผ้าฝ้ายที่ไม่ได้ชุบมัน
John Mercer เองก็มองว่าการติดสีดีขึ้นคือประโยชน์ที่สำคัญที่สุด (Wikipedia) วิทยานิพนธ์จุฬาฯ ปี 1999 ทดลองชุบมันผ้าฝ้ายทอและผ้าถักด้วยโซดาไฟ 10-30% ที่ 5-40 องศาเซลเซียส พบว่าที่ 15-30% ผ้าดูดสีย้อมได้มากขึ้น แข็งแรงขึ้น และยืดตัวได้มากกว่าผ้าที่ไม่ได้ชุบ ส่วนที่ 10% ผ้าดูดสีดีขึ้นแต่ระดับการชุบมันยังเท่าผ้าเดิม ผู้วิจัยแนะนำโซดาไฟ 15% ที่ 10-20 องศาเซลเซียส นาน 30 วินาที
เอกสาร TRI-3018 ของ Cotton Incorporated อธิบายว่าผ้าทอมักชุบมันก่อนย้อม เพื่อให้สีคลุมฝ้ายที่ยังไม่แก่เต็มที่ ให้สีสม่ำเสมอ และได้สีเข้มขึ้น Goller ผู้ผลิตเครื่องชุบมันผ้าถัก อ้างผ่านบทความของ A.T.E. ตัวแทนจำหน่ายในอินเดียว่าการชุบมันช่วยประหยัดสีย้อมได้ 15-20% ซึ่งเป็นตัวเลขของฝั่งผู้ขายเครื่อง
อย่างไรก็ดี บริแทนนิกา 1911 ระบุว่าฝ้ายที่ชุบมันขณะตึงดูดสีได้น้อยกว่าฝ้ายที่ชุบแบบปล่อยหย่อน ความเงาสูงสุดกับการติดสีสูงสุดจึงไม่ได้มาพร้อมกันเสมอ
จาก John Mercer ถึง Horace Lowe
การชุบมันฝ้ายมีผู้บุกเบิกสองคน John Mercer ช่างพิมพ์ผ้าชาวแลงคาเชียร์ ค้นพบผลของโซดาไฟต่อฝ้ายในปี 1844 แต่ความเงาที่ทำให้ผ้าเมอร์เซอไรซ์ขายได้ มาจาก Horace A. Lowe ที่ค้นพบในปี 1889 ว่าต้องดึงฝ้ายให้ตึงระหว่างชุบ
ปีที่แหล่งข้อมูลให้ไว้ต่างกันเป็น 1844 และ 1850 เพราะเป็นคนละเหตุการณ์ บริแทนนิกา 1911 ระบุว่า Mercer ค้นพบในปี 1844 ส่วนสิทธิบัตรอังกฤษเลขที่ 13,296 ประทับตราวันที่ 24 ต.ค. 1850 (Journal of the Franklin Institute ตีพิมพ์ซ้ำปี 1851 และคำขอสิทธิบัตร US 2006/0156476 อ้างเลขนี้) สิทธิบัตรระบุว่าผ้าหดตัว แน่นขึ้น แข็งแรงขึ้น และรับสีย้อมได้ดีขึ้นมาก
วิธีของ Mercer ขายไม่ได้ บริแทนนิกาให้เหตุผลว่าโซดาไฟสมัยนั้นแพง และผ้าหดถึง 20-25% เพราะไม่ได้ดึงผ้าระหว่างชุบ Lowe แก้ปัญหานี้ด้วยแรงดึง จดสิทธิบัตรปี 1889 และ 1890 แต่ไม่ได้รับความสนใจพอจนเขาปล่อยให้หมดอายุ ตลาดเพิ่งตื่นตัวในปี 1895 เมื่อ Thomas & Prevost นำวิธีเดียวกันไปจดใหม่ ซึ่งภายหลังถูกเพิกถอนเพราะมีคนคิดไว้ก่อน
ผ้าโปโลเงาทุกตัวเป็นผ้าเมอร์เซอไรซ์ไหม
ผ้าโปโลเงาไม่จำเป็นต้องเป็นผ้าเมอร์เซอไรซ์ การชุบมันใช้ได้กับเส้นใยเซลลูโลสจากพืช เช่น ฝ้าย ลินิน และกัญชง (Threads) ผ้าโพลีเอสเตอร์เส้นใยเล็กที่ร้านเสื้อในไทยมักเรียกว่า "ผ้าไมโคร" อาจลื่นและเงาได้เหมือนกัน แต่ความเงานั้นมาจากเส้นใยสังเคราะห์ ไม่ได้มาจากการชุบมัน
วิธีดูที่ง่ายที่สุดคือป้ายส่วนผสม ผ้าเมอร์เซอไรซ์ต้องมีฝ้าย (cotton) หรือเส้นใยเซลลูโลส และมักเขียน mercerized กำกับ ถ้าป้ายเป็นโพลีเอสเตอร์ 100% ก็ไม่ใช่ผ้าเมอร์เซอไรซ์แน่นอน เสื้อโปโลเมอร์เซอไรซ์หลายรุ่นใช้ผ้าปิเก้ (ผ้าจูติ) ที่มีลายรังผึ้งรูเล็กๆ ซึ่งต่างจากผ้าเจอร์ซีย์ของเสื้อยืด ดู ผ้าจูติกับผ้าปิเก้ต่างกันอย่างไร
ในห้องแล็บ มาตรฐาน AATCC TM89 วัดระดับการชุบมันเป็นค่า barium activity number โดยเทียบปริมาณแบเรียมไฮดรอกไซด์ที่ผ้าตัวอย่างดูดซับกับผ้าฝ้ายที่ไม่ได้ชุบ แล้วคูณ 100 Cotton Incorporated ระบุว่าผ้าทอเมอร์เซอไรซ์ในตลาดมักได้ 120-140 ส่วน Textile Learner ระบุว่าฝ้ายที่ชุบมันดีได้ราว 150-160 คนซื้อทั่วไปจึงต้องอาศัยป้ายและผู้ขายที่เชื่อถือได้
การชุบมันได้ผลดีกับฝ้ายใยยาว ซึ่งมักผ่านการหวีใยสั้นออกด้วย ดู ผ้าคอมเบดกับเซมิคอมเบดต่างกันอย่างไร
คำถามที่พบบ่อย
mercerized cotton คือผ้าฝ้ายแท้ หรือเป็นผ้าผสมโพลีเอสเตอร์
mercerized cotton คือผ้าฝ้ายแท้ที่ผ่านการชุบมันด้วยโซดาไฟ การชุบมันไม่ได้เติมเส้นใยอื่นเข้าไป ส่วนผสมยังเป็นไปตามที่ป้ายระบุ เพียงแต่เส้นใยฝ้ายพองตัวจนกลมและเรียงตัวดีขึ้น ถ้าป้ายบอกว่าผสมโพลีเอสเตอร์ด้วย ส่วนที่ได้ผลจากการชุบมันคือเฉพาะเส้นใยฝ้าย เพราะกระบวนการนี้ใช้กับเส้นใยเซลลูโลสเท่านั้น
เสื้อผ้าเมอร์เซอไรซ์ซักไปหลายครั้งแล้วความเงาจะหายไหม
ความเงาของผ้าเมอร์เซอไรซ์ไม่ได้มาจากสารเคลือบผิว แต่มาจากรูปร่างเส้นใยที่เปลี่ยนไปถาวร สารานุกรมบริแทนนิกาปี 1911 เรียกว่าความเงาถาวร และระบุว่าด้ายที่ชุบมันแล้วนำไปฟอกและย้อมต่อได้โดยความเงาไม่ลด ส่วนผ้าที่ถูกเสียดสีจนเป็นขุยอาจดูด้านลง ซึ่งเป็นการสึกของผ้า
ทำไมเสื้อโปโลผ้าเมอร์เซอไรซ์มักแพงกว่าโปโลคอตตอนธรรมดา
เสื้อโปโลผ้าเมอร์เซอไรซ์ผ่านขั้นตอนเพิ่ม ทั้งโซดาไฟเข้มข้น เครื่องที่ต้องดึงผ้าให้ตึงตลอดการชุบ การล้างและทำให้เป็นกลางด้วยกรด และการบำบัดน้ำด่าง อีกทั้งตามบริแทนนิกาปี 1911 ความเงาดีที่สุดได้จากด้ายควบที่ปั่นจากฝ้ายใยยาว ซึ่งเป็นวัตถุดิบราคาสูงกว่าฝ้ายทั่วไปอยู่แล้ว
เอาโซดาไฟมาแช่เสื้อยืดเองที่บ้านให้เงาแบบผ้าเมอร์เซอไรซ์ได้ไหม
ไม่ควรทำ โซดาไฟเข้มข้นระดับ 15-30% ที่ใช้ชุบมันกัดผิวหนังและดวงตาได้รุนแรง และผ้าที่ชุบโดยไม่มีเครื่องดึงจะหดมาก บริแทนนิกาปี 1911 ระบุว่าผ้าตามวิธีของ Mercer ที่ไม่ได้ดึงหด 20-25% ผลที่ได้จึงเป็นเสื้อที่หดเสียทรง ไม่ใช่เสื้อที่เงาขึ้น
แหล่งอ้างอิง
- Wikipedia. Mercerisation. https://en.wikipedia.org/wiki/Mercerisation
- Knecht, Edmund, 1911. Mercerizing. Encyclopædia Britannica ฉบับที่ 11 เล่ม 18 หน้า 150-151 (Wikisource). https://en.wikisource.org/wiki/1911_Encyclop%C3%A6dia_Britannica/Mercerizing
- Fresia, Carol, 2016. Mercerizing Makes Cotton Extrasmooth. Threads Magazine. https://www.threadsmagazine.com/2016/04/27/mercerizing-makes-cotton-extrasmooth
- วรวรรณ อัศเวศน์ (Worawan Asaves), 1999. การชุบมันผ้าฝ้ายด้วยสารละลายโซเดียมไฮดรอกไซด์ความเข้มข้นต่ำที่อุณหภูมิต่ำ. วิทยานิพนธ์ปริญญามหาบัณฑิต จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย (Chula ETD 55468). https://digital.car.chula.ac.th/chulaetd/55468/
- Specification of a patent granted to John Mercer, of Oakenshaw, Lancashire... [Sealed 24th October, 1850]. Journal of the Franklin Institute, 1851. https://doi.org/10.1016/0016-0032(51)90198-6
- US Patent Application 2006/0156476. Mercerisation of cellulosic fibres (ส่วนประวัติอ้างสิทธิบัตรอังกฤษ 13,296 ปี 1850). https://www.freepatentsonline.com/y2006/0156476.html
- ScienceDirect Topics. Mercerisation. https://www.sciencedirect.com/topics/engineering/mercerisation
- Cotton Incorporated. TRI-3018 Colorfastness for Woven Fabrics. https://www.cottoninc.com/wp-content/uploads/2017/12/TRI-3018-Colorfastness-For-Woven-Fabrics.pdf
- Indian Textile Journal, 2 เม.ย. 2024. Open-width wet processing for knit fabric: A fast-emerging trend (บทความของ A.T.E.). https://indiantextilejournal.com/open-width-wet-processing-for-knit-fabric-a-fast-emerging-trend/
- AATCC. TM89 Mercerization in Cotton (รายการมาตรฐาน). https://www.aatcc.org/testing/standards
- Textile Learner. Barium Activity Number in Textile. https://textilelearner.net/barium-activity-number-in-textile/





