ผ้าสแปนเด็กซ์ คือผ้าที่ผสมเส้นใยพอลิยูรีเทนซึ่งยืดได้หลายเท่าแล้วดีดกลับ เพราะสายโมเลกุลมีช่วงนิ่มที่ขดตัวสลับกับช่วงแข็งที่ยึดสายไว้ ผ้ายืดที่ใช้นานแล้วย้วยมักเป็นเพราะเส้นใยนี้ล้าจากการยืดซ้ำ หรือเสื่อมจากคลอรีนและความร้อนสูง
ผ้าสแปนเด็กซ์ คืออะไร
ผ้าสแปนเด็กซ์คือผ้าที่มีเส้นใยยืดหยุ่นชื่อสแปนเด็กซ์ผสมอยู่ เส้นใยนี้มีหลายชื่อแต่เป็นของชนิดเดียวกัน อเมริกาเหนือเรียก spandex ซึ่งสลับตัวอักษรมาจากคำว่า expands ยุโรปเรียก elastane ส่วน Lycra (ไลครา) เป็นชื่อการค้าที่คนเรียกติดปาก elastane คือชื่อเรียกสแปนเด็กซ์แบบยุโรปนั่นเอง
สแปนเด็กซ์ไม่ใช่ยาง วิกิพีเดียระบุว่าเป็นโคพอลิเมอร์พอลิอีเทอร์-พอลิยูรีเทนที่ Joseph Shivers นักเคมีของ DuPont คิดค้นในปี 2501 สมาคมผู้ผลิตเส้นใยของสหรัฐฯ (AFMA) อ้างนิยามของ FTC ว่าต้องมีพอลิยูรีเทนแบบแบ่งช่วง (segmented polyurethane) อย่างน้อย 85% โดยน้ำหนัก และระบุว่าโดยทั่วไปเส้นใยนี้ยืดได้เกิน 500% โดยไม่ขาด ป้ายเสื้อจากญี่ปุ่นอาจเขียนว่า polyurethane แทน เพราะ Asahi Kasei อธิบายว่าญี่ปุ่นใช้ชื่อพอลิเมอร์บนป้ายส่วนผสม
ยืดแล้วดีดกลับได้เพราะโครงสร้างสองช่วงในสายโมเลกุล
สแปนเด็กซ์ดีดกลับได้เพราะสายโมเลกุลมีสองส่วนที่ทำหน้าที่ต่างกัน ช่วงนิ่ม (soft segment) ขดตัวยุ่งๆ และยืดออกได้ ส่วนช่วงแข็ง (hard segment) จับกลุ่มกันเป็นจุดยึดระหว่างสาย
AFMA อธิบายว่าเมื่อดึงเส้นใย ช่วงนิ่มจะถูกยืดจากสภาพขดเป็นเส้นตรง ขณะที่ช่วงแข็งทำหน้าที่เป็น "จุดเชื่อมเสมือน" ผูกทุกสายไว้เป็นตาข่ายเดียว ตาข่ายนี้กันไม่ให้สายไถลผ่านกันจนค้างอยู่ในสภาพยืด พอปล่อยแรง ช่วงนิ่มก็กลับไปขดตัวแบบเดิม เส้นใยจึงหดกลับเกือบเท่าความยาวเดิม นึกภาพสปริงหลายเส้นที่มัดปมติดกันเป็นระยะก็ได้ สปริงยืดได้ แต่ปมไม่ยอมให้หลุดจากกัน
CAMEO ฐานข้อมูลวัสดุของพิพิธภัณฑ์ศิลปะบอสตันระบุว่าช่วงนิ่มมักเป็นพอลิอีเทอร์หรือพอลิเอสเตอร์ ส่วนช่วงแข็งเป็นหน่วยยูรีเทนหรือยูเรีย
สัดส่วนสแปนเด็กซ์ในผ้า ตั้งแต่ 2% จนเกิน 20%
สแปนเด็กซ์แทบไม่ถูกใช้เป็นผ้าล้วน แต่ผสมในปริมาณน้อยกับฝ้าย โพลีเอสเตอร์ หรือไนลอน วิกิพีเดียระบุว่าสัดส่วนที่น้อยทำให้ผ้ายังคงหน้าตาและสัมผัสของเส้นใยหลักไว้เกือบทั้งหมด
ตัวเลขจริงต่างกันตามประเภทเสื้อผ้า บทความ Spandex Revisited ใน Textile World (พ.ค. 2544) ระบุว่าผ้าชุดสูท เชิ้ต และเสื้อผ้าลำลองทั่วไปมีสแปนเด็กซ์ราว 2-5% ชุดว่ายน้ำเฉลี่ย 15-17% บางรุ่นที่ต้องรัดมากถึง 31-35% และชุดกระชับสัดส่วนสูงถึงราว 20-25% ผ้าคอตตอนสแปนเด็กซ์สำหรับเสื้อยืดเข้ารูปจึงมักอยู่ฝั่งตัวเลขน้อย ส่วนเลกกิ้งกับชุดว่ายน้ำอยู่ฝั่งตัวเลขมาก
ทำไมผ้ายืดหมดสภาพ ใช้นานแล้วย้วย
ผ้ายืดหมดสภาพเพราะแรงดึงกลับทั้งหมดของผ้ามาจากสแปนเด็กซ์ส่วนน้อยนั้น ผ้าถักฝ้ายหรือโพลีเอสเตอร์ล้วนคืนตัวได้น้อยเมื่อถูกยืดมาก เมื่อสแปนเด็กซ์เสื่อมหรือขาด ผ้าที่ถูกยืดจึงค้างอยู่อย่างนั้นจนเข่าโป่ง ก้นย้วย หรือเอวหลวม
เรื่องนี้ไม่มีอายุใช้งานตายตัว นอกจากเส้นใยเสื่อม การยืดซ้ำๆ ก็ทำให้ล้าได้ Jovanović และคณะ (2565) อธิบายว่าผ้าถักผสมอีลาสเทนที่ถูกยืดเกินช่วงยืดหยุ่นจะเหลือส่วนที่ยืดค้างไม่คืนตัว และยิ่งยืดซ้ำหลายรอบ อีลาสเทนยิ่งคืนตัวได้น้อยลง ผลจริงจึงขึ้นกับสูตรเส้นใย โครงสร้างผ้า และการใช้งาน ตัวเลข "ใส่ได้กี่ครั้ง" ที่ไม่บอกเงื่อนไขจึงเชื่อไม่ได้
คลอรีนกับความร้อนสูง ตัวเร่งที่แหล่งข้อมูลเห็นตรงกัน
คลอรีนและความร้อนสูงคือสองสิ่งที่แหล่งข้อมูลเห็นตรงกันว่าทำให้สแปนเด็กซ์เสื่อมจนแรงดึงกลับลดลง หลักฐานเรื่องคลอรีนชัดที่สุด ส่วนความร้อนที่มีตัวเลขรองรับอยู่ที่ระดับเตารีด
เอกสารของสำนักมาตรฐานแห่งชาติสหรัฐฯ (NBS ปัจจุบันคือ NIST) ระบุว่าสแปนเด็กซ์เหลืองเมื่ออายุมากขึ้นและที่อุณหภูมิเกิน 300°F (ราว 149°C) ส่วนคู่มือสัญลักษณ์ป้ายดูแลผ้าของรัฐบาลแคนาดาจัดสแปนเด็กซ์ไว้ในกลุ่มที่ควรรีดไม่เกิน 110°C
เครื่องอบผ้าควรระวัง แต่ผลวิจัยยังไม่ชี้ว่าเป็นตัวการทำให้ย้วย Seok และคณะ (2552) พบว่าผ้าคอตตอนสแปนเด็กซ์ที่ซักน้ำ 20°C แล้วตากลม หดตัวน้อยกว่าผ้าที่ซักน้ำ 40°C แล้วอบในเครื่อง และความร้อนตอนทำให้แห้งมีผลมากกว่าน้ำซัก แต่นั่นคือการหด ไม่ใช่ย้วย ขณะที่ Senthilkumar และ Anbumani (2555) ซัก 40°C แล้วอบราว 70°C ครบ 20 รอบ ไม่พบว่าแรงดีดกลับเมื่อยืด 50% ลดลง เรื่องผ้าหดโดยรวมอ่านต่อได้ที่ ทำไมเสื้อยืดหดหลังซัก ริบคอเสื้อที่ผสมสแปนเด็กซ์ก็เจอทั้งการยืดค้างและความร้อน ดูคอเสื้อยืดย้วยเพราะอะไร
คลอรีนก็ชัดไม่แพ้กัน AFMA ห้ามใช้น้ำยาฟอกขาวคลอรีนกับผ้าที่มีสแปนเด็กซ์ และให้ใช้สูตรออกซิเจนแทน CAMEO ระบุว่าคลอรีนในสระค่อยๆ ทำให้เส้นใยเสื่อม วงการชุดว่ายน้ำถึงกับมีวิธีทดสอบเฉพาะ เช่น SATRA TM254 ที่แช่ผ้าในน้ำคลอรีน 24 ชั่วโมง วิกิพีเดียระบุว่าสแปนเด็กซ์ที่ใช้ช่วงนิ่มแบบเอสเทอร์ทนน้ำคลอรีนได้ดีกว่า
เหงื่อ น้ำมันผิว ครีมกันแดด ยังเถียงกันอยู่
เหงื่อ น้ำมันจากผิว และครีมกันแดด ทำร้ายสแปนเด็กซ์หรือไม่ เป็นเรื่องที่แหล่งข้อมูลยังขัดกัน AFMA ระบุว่าสแปนเด็กซ์ทนการเสื่อมจากน้ำมันผิว เหงื่อ โลชั่น และผงซักฟอก แต่ The Lycra Company โฆษณาเส้นใย LYCRA XTRA LIFE ว่าทนความเสียหายจากคลอรีน ยูวี ความร้อน ครีมกันแดด และน้ำมันผิว ซึ่งบอกเป็นนัยว่าสแปนเด็กซ์ทั่วไปทนได้ไม่เท่า
ข้อความฝั่งหลังเป็นการตลาด ไม่ใช่ผลทดสอบที่เปิดให้ตรวจ จึงยังสรุปไม่ได้ว่าเหงื่อหรือครีมกันแดดเป็นตัวการหลัก ทางที่ปลอดภัยคือล้างเสื้อออกกำลังกายและชุดว่ายน้ำด้วยน้ำสะอาดไม่นานหลังใช้ เสื้อกีฬาผสมสแปนเด็กซ์หลายตัวมีโพลีเอสเตอร์หรือไนลอนเป็นเส้นใยหลัก ซึ่งจัดการเหงื่ออีกแบบ ดูได้ที่ ผ้าดรายฟิตระบายเหงื่อยังไง
ดูแลคอตตอนสแปนเด็กซ์ยังไงให้ยืดได้นาน
ผ้าคอตตอนสแปนเด็กซ์และผ้ายืดทุกแบบอยู่ได้นานขึ้นถ้าเลี่ยงความร้อนกับคลอรีน ข้อด้านล่างส่วนใหญ่มาจาก AFMA และคู่มือป้ายดูแลผ้าของแคนาดา ใช้คู่กับป้ายเสื้อแต่ละตัว
- ซักน้ำเย็นหรือน้ำอุ่นพอประมาณ ไม่ใช้น้ำร้อน
- ไม่ใช้น้ำยาฟอกขาวคลอรีน ถ้าจำเป็นใช้สูตรออกซิเจน
- ตากให้แห้งเองดีที่สุด ถ้าต้องอบใช้ระดับความร้อนต่ำ ซึ่งคู่มือแคนาดากำหนดไว้ไม่เกิน 55°C
- ถ้าต้องรีด ใช้ไฟต่ำไม่เกิน 110°C รีดเร็วๆ ไม่วางเตารีดค้างจุดเดียว
- ชุดว่ายน้ำล้างน้ำสะอาดทันทีหลังขึ้นจากสระ และไม่เข้าเครื่องอบ
คำถามที่พบบ่อย
สแปนเด็กซ์ อีลาสเทน และไลครา ต่างกันไหม
ทั้งสามคำหมายถึงเส้นใยพอลิยูรีเทนยืดหยุ่นชนิดเดียวกัน spandex เป็นชื่อที่ใช้ในอเมริกาเหนือ elastane เป็นชื่อที่ใช้ในยุโรป ส่วน Lycra เป็นชื่อการค้าของ The Lycra Company ผู้ผลิตรายอื่นก็มีชื่อการค้าของตัวเอง เช่น ROICA ของ Asahi Kasei และ Creora ของ Hyosung ป้ายเสื้อญี่ปุ่นบางตัวเขียนว่า polyurethane ก็หมายถึงเส้นใยเดียวกัน
เสื้อยืดคอตตอนสแปนเด็กซ์ เข้าเครื่องอบผ้าได้ไหม
อบได้ถ้าป้ายเสื้ออนุญาต แต่ควรใช้ความร้อนต่ำ AFMA แนะนำให้ตากแห้งเป็นหลัก และถ้าอบให้ใช้อุณหภูมิต่ำ ซึ่งคู่มือป้ายดูแลผ้าของแคนาดากำหนดระดับต่ำไว้ไม่เกิน 55°C Seok และคณะ (2552) พบว่าผ้าคอตตอนสแปนเด็กซ์ที่ตากลมหดน้อยกว่าผ้าที่อบในเครื่อง และความร้อนตอนทำให้แห้งมีผลมากกว่าอุณหภูมิน้ำซัก
ผ้ายืดที่ย้วยแล้ว ทำให้กลับมาเด้งเหมือนเดิมได้ไหม
ถ้าเส้นใยสแปนเด็กซ์ในผ้าเสื่อมหรือขาดไปแล้ว การซักหรือรีดไม่ทำให้เส้นใยกลับมามีแรงดึงเหมือนเดิม เพราะแรงดีดกลับมาจากโครงสร้างโมเลกุลของเส้นใยตัวนั้นเอง การอบหรือรีดด้วยความร้อนสูงเพื่อให้ผ้าหดกลับยิ่งเสี่ยงทำให้สแปนเด็กซ์ที่เหลืออยู่เสื่อมเร็วขึ้น ทางที่ได้ผลกว่าคือดูแลตั้งแต่เสื้อยังใหม่
ชุดว่ายน้ำผสมสแปนเด็กซ์ ใส่ลงสระคลอรีนบ่อยๆ จะเสียเร็วไหม
คลอรีนค่อยๆ ทำให้สแปนเด็กซ์เสื่อม ชุดว่ายน้ำที่ลงสระบ่อยจึงมีแนวโน้มย้วยเร็วกว่าชุดที่ใส่นานๆ ครั้ง แต่ไม่มีตัวเลขอายุใช้งานที่ใช้ได้กับทุกชุด เพราะขึ้นกับสูตรเส้นใยและความเข้มข้นของคลอรีน สแปนเด็กซ์ที่ใช้ช่วงนิ่มแบบเอสเทอร์ทนคลอรีนได้ดีกว่า และควรล้างน้ำสะอาดทันทีหลังขึ้นจากสระ
แหล่งอ้างอิง
- Wikipedia. Spandex. https://en.wikipedia.org/wiki/Spandex
- American Fiber Manufacturers Association (AFMA). Spandex. https://www.fibersource.com/f-tutor/spandex/
- CAMEO, Museum of Fine Arts Boston. Spandex fiber. https://cameo.mfa.org/wiki/Spandex_fiber
- Asahi Kasei. What is Spandex / Elastane? (ROICA). https://www.asahi-kasei.co.jp/fibers/en/roica/spandex/
- Luke, J. E. (พ.ค. 2544). Spandex Revisited. Textile World. https://www.textileworld.com/textile-world/fiber-world/2001/05/spandex-revisited/
- Senthilkumar, M. และ Anbumani, N. (2555). Effect of Laundering on Dynamic Elastic Behavior of Cotton and Cotton/Spandex Knitted Fabrics. Journal of Textile and Apparel, Technology and Management. https://jtatm.textiles.ncsu.edu/index.php/JTATM/article/view/2593
- Seok, H.-J., Chung, H.-W., Kim, H.-J. และ Kwen, J. (2552). Effects of Tentering and Washing on the Shrinkage and Elasticity of Cotton/Spandex Fabric. Textile Science and Engineering 46(5). https://www.kci.go.kr/kciportal/ci/sereArticleSearch/ciSereArtiView.kci?sereArticleSearchBean.artiId=ART001389793
- Jovanović, T., Penava, Ž. และ Vrljičak, Z. (2565). Impact of the Elastane Percentage on the Elastic Properties of Knitted Fabrics under Cyclic Loading. Materials 15(19): 6512. https://doi.org/10.3390/ma15196512
- National Bureau of Standards. (พ.ย. 2513). Consumer Information Series 1: Fibers and Fabrics. https://nvlpubs.nist.gov/nistpubs/Legacy/CIS/nbscis1.pdf
- Office of Consumer Affairs, Government of Canada. Guide to Apparel and Textile Care Symbols. https://ised-isde.canada.ca/site/office-consumer-affairs/en/product-safety-recalls-and-labelling/guide-apparel-and-textile-care-symbols
- SATRA. TM254: Evaluation of degradation of elastanes in swimwear. https://www.satra.com/test_methods/detail.php?id=208
- The Lycra Company. LYCRA XTRA LIFE fiber. https://www.lycra.com/en/business/search-technologies/lycra-xtra-life-fiber





