ลายผ้าเป็นแบบผลิตภัณฑ์ที่คนยื่นจดสิทธิบัตรการออกแบบมากที่สุดในไทยช่วง ม.ค.-ก.ย. 2569 คือ 589 จาก 4,796 คำขอ ตามสถิติกรมทรัพย์สินทางปัญญา สิทธิบัตรการออกแบบผลิตภัณฑ์คุ้มครองหน้าตาของลายที่ใช้กับผลิตภัณฑ์ 10 ปีนับแต่วันยื่นคำขอ และลายนั้นต้องยังใหม่ ณ วันยื่น แบรนด์เสื้อที่อยากจดสิทธิบัตรการออกแบบลายผ้าจึงต้องยื่นก่อนเปิดตัวลาย
สถิติคำขอสิทธิบัตรออกแบบผลิตภัณฑ์ 9 เดือนแรกปี 2569
สิทธิบัตรการออกแบบผลิตภัณฑ์ในไทยช่วง 9 เดือนแรกของปี 2569 มีคำขอ 4,796 คำขอ เพิ่มขึ้นเพียง 0.27% จาก 4,783 คำขอในช่วงเดียวกันของปี 2568 (กรมทรัพย์สินทางปัญญา ผ่านกรุงเทพธุรกิจและฐานเศรษฐกิจ 12 ต.ค. 2569 และแนวหน้า 13 ต.ค. 2569) ลวดลายผ้าอยู่อันดับหนึ่งที่ 589 คำขอ หรือราว 12% ของคำขอออกแบบทั้งหมด
ห้าอันดับแรกที่กรมฯ แถลง อันดับหนึ่งกับอันดับสองห่างกันไม่ถึง 100 คำขอ
- ลวดลายผ้า 589 คำขอ
- รถยนต์และอุปกรณ์ที่เกี่ยวข้อง 503 คำขอ
- บรรจุภัณฑ์ 425 คำขอ
- เครื่องประดับ 402 คำขอ
- อุปกรณ์ก่อสร้าง 245 คำขอ
ผู้ยื่นคำขอออกแบบเป็นคนไทย 65% ต่างชาติ 35% และผู้ยื่นมากที่สุด 5 อันดับเป็นมหาวิทยาลัยไทยทั้งหมด นำโดยมหาวิทยาลัยศิลปากร 130 คำขอ และมหาวิทยาลัยราชภัฏพิบูลสงคราม 119 คำขอ ตัวเลขผู้ยื่นชุดนี้นับรวมทุกประเภทแบบผลิตภัณฑ์ ไม่ได้แยกเฉพาะลายผ้า
ต้องอ่านให้ตรงด้วย หมวด "ลวดลายผ้า" คือลายที่ยื่นขอ ไม่ได้แปลว่าเป็นลายเสื้อผ้าทั้งหมด ผ้าลายเดียวกันเอาไปทำผ้าม่าน ผ้าปูโต๊ะ หรือกระเป๋าก็ได้ ข่าวไม่ได้แยกว่ากี่คำขอใช้กับเสื้อผ้า
ภาพรวมทรัพย์สินทางปัญญาโตเร็วกว่ามาก คำขอทั้ง 4 ประเภทรวม 61,288 คำขอ เพิ่ม 9.59% ส่วนเครื่องหมายการค้ามี 45,696 คำขอ เพิ่ม 10.76% แปลว่าในภาพรวม ผู้ยื่นหันไปจดชื่อแบรนด์เพิ่มขึ้นเร็วกว่าการจดหน้าตาสินค้ามาก
สิทธิบัตรการออกแบบผลิตภัณฑ์ คุ้มครองลายผ้าแค่ไหน
สิทธิบัตรการออกแบบผลิตภัณฑ์คุ้มครอง "แบบผลิตภัณฑ์" ซึ่งพระราชบัญญัติสิทธิบัตร พ.ศ. 2522 นิยามว่าเป็นรูปร่าง องค์ประกอบของลวดลาย หรือสีของผลิตภัณฑ์ ที่มีลักษณะพิเศษและใช้เป็นแบบผลิตภัณฑ์อุตสาหกรรมหรือหัตถกรรมได้ ลายผ้าที่ทอหรือพิมพ์ซ้ำเป็นผืนจึงเข้าข่ายโดยตรง
พอได้รับสิทธิบัตรแล้ว มาตรา 63 ให้ผู้ทรงสิทธิบัตรเท่านั้นมีสิทธิใช้ลายนั้นกับผลิตภัณฑ์ตามสิทธิบัตร รวมถึงขาย มีไว้เพื่อขาย เสนอขาย และนำเข้าผลิตภัณฑ์ที่ใช้ลายนั้น ยกเว้นการใช้เพื่อการศึกษาหรือวิจัย มาตรา 62 กำหนดอายุ 10 ปีนับแต่วันยื่นคำขอในไทย ต่ออายุไม่ได้
มีข้อจำกัดที่คนมักพลาด มาตรา 60 ให้คำขอหนึ่งฉบับใช้ได้กับผลิตภัณฑ์อย่างเดียว รายการผลิตภัณฑ์รัฐมนตรีเป็นผู้ประกาศกำหนด ลายเดียวที่จะใช้ทั้งเป็นผ้าผืนและเป็นของอีกชนิดหนึ่ง จึงควรถามเจ้าหน้าที่ก่อนว่าต้องแยกคำขอหรือไม่
กฎหมายกำลังจะเปลี่ยนด้วย ต้นเดือน มี.ค. 2569 กรมทรัพย์สินทางปัญญาให้ข้อมูลว่าร่าง พ.ร.บ.สิทธิบัตรฉบับใหม่จะขยายอายุคุ้มครองแบบผลิตภัณฑ์จาก 10 ปีเป็น 15 ปี และรับคุ้มครองการออกแบบเฉพาะบางส่วนของผลิตภัณฑ์ ตอนนั้นร่างยังอยู่ระหว่างเสนอคณะรัฐมนตรี ยังไม่มีผลบังคับ
ลายผ้าแบบไหนจดไม่ได้ เพราะไม่ใหม่แล้ว
ลายผ้าที่จะจดสิทธิบัตรการออกแบบได้ต้องเป็น "แบบผลิตภัณฑ์ใหม่" ตามมาตรา 56 ส่วนมาตรา 57 ระบุว่าแบบที่ไม่ถือว่าใหม่มี 4 กรณี
- มีหรือใช้แพร่หลายอยู่แล้วในประเทศไทยก่อนวันยื่นคำขอ
- เคยเปิดเผยภาพ สาระสำคัญ หรือรายละเอียดในเอกสารหรือสิ่งพิมพ์ที่เผยแพร่แล้ว ไม่ว่าในหรือนอกประเทศ ก่อนวันยื่นคำขอ
- เคยประกาศโฆษณาเป็นคำขอสิทธิบัตรมาก่อน
- คล้ายกับแบบตามข้อ 1-3 จนเห็นได้ว่าเลียนแบบ
ข้อ 1 และ 2 คือกับดักของแบรนด์เสื้อ ถ้าออกลายใหม่แล้วโพสต์ขายในเพจ เปิดพรีออร์เดอร์ หรือวางขายไปหลายเดือนก่อนค่อยคิดจะจด ลายนั้นเสี่ยงถูกมองว่าเปิดเผยหรือใช้แพร่หลายไปแล้ว ทางที่ปลอดภัยกว่าคือยื่นคำขอให้เสร็จก่อนปล่อยภาพลายออกสู่สาธารณะ
ลายพื้นฐานที่ใช้กันทั่วไปอยู่แล้ว เช่น ลายตารางหรือลายทางธรรมดา ก็ติดกรณีข้อ 1 และ 4 ได้ง่าย ลายที่มีโอกาสผ่านคือลายที่ออกแบบขึ้นเองจริงและหน้าตาต่างจากของที่มีอยู่ชัดเจน
จดสิทธิบัตรออกแบบ ลิขสิทธิ์ หรือเครื่องหมายการค้า ต่างกันยังไง
สิทธิบัตรการออกแบบ ลิขสิทธิ์ และเครื่องหมายการค้า คุ้มครองคนละส่วนและเกิดสิทธิคนละแบบ สิทธิบัตรการออกแบบต้องยื่นและได้รับจดทะเบียนก่อนจึงมีสิทธิ ส่วนลิขสิทธิ์เกิดทันทีที่สร้างสรรค์งานโดยไม่ต้องจด
- สิทธิบัตรการออกแบบผลิตภัณฑ์ คุ้มครองหน้าตาของลายที่ใช้กับผลิตภัณฑ์ ต้องใหม่ ณ วันยื่น ได้สิทธิ 10 ปีนับแต่วันยื่นคำขอ
- ลิขสิทธิ์ คุ้มครองตัวงานศิลปกรรมที่วาดขึ้นเอง กรมทรัพย์สินทางปัญญารับ "แจ้งข้อมูลลิขสิทธิ์" ไว้เป็นหลักฐานได้ แต่ไม่ใช่เงื่อนไขของการได้สิทธิ งานที่นำไปใช้ทางการค้าหรือตกแต่งสิ่งของจัดเป็นงานศิลปประยุกต์ มีอายุ 25 ปีนับแต่สร้างสรรค์ หรือนับแต่โฆษณาครั้งแรกถ้าโฆษณาในช่วงนั้น (พ.ร.บ.ลิขสิทธิ์ พ.ศ. 2537 มาตรา 4 และ 22)
- เครื่องหมายการค้า คุ้มครองชื่อ โลโก้ หรือสัญลักษณ์ที่บอกว่าสินค้ามาจากใคร โดยทั่วไปไม่ได้คุ้มครองหน้าตาลายบนผ้าในฐานะงานออกแบบ เว้นแต่ลายนั้นถูกใช้และจดไว้เป็นเครื่องหมายของแบรนด์
ลายผ้าลายเดียวอาจได้ทั้งลิขสิทธิ์ในฐานะงานศิลป์และสิทธิบัตรการออกแบบในฐานะแบบผลิตภัณฑ์ ข้อดีของสิทธิบัตรคือมีทะเบียนชัดว่าใครเป็นเจ้าของตั้งแต่วันไหน เรื่องลิขสิทธิ์ลายบนเสื้อที่สกรีนได้หรือไม่ได้ อ่านต่อที่ ลิขสิทธิ์ลายเสื้อ สกรีนอะไรได้บ้าง
จังหวะที่แบรนด์เสื้อเล็กควรคิดเรื่องจดสิทธิบัตร
แบรนด์เสื้อควรตัดสินใจเรื่องจดสิทธิบัตรการออกแบบตั้งแต่ก่อนโพสต์ลายครั้งแรก ไม่ใช่หลังเห็นคนก๊อป เพราะหลังเปิดตัวแล้วลายอาจไม่ใหม่ตามมาตรา 57 ส่วนลายสกรีนหรือกราฟิกที่เปลี่ยนทุกคอลเลกชันและขายได้ไม่กี่เดือน อาจไม่คุ้มเวลาและค่ายื่นจด ค่าธรรมเนียมจริงให้เช็กจากประกาศของกรมทรัพย์สินทางปัญญาโดยตรง
ลายที่ควรคิดเรื่องจดคือลายที่จะเป็นหน้าตาของแบรนด์ไปหลายปี เช่น ลายผ้าพิมพ์ทั้งผืนที่ออกแบบเอง หรือลายทอที่ใช้ซ้ำทุกรุ่น ลายประเภทนี้ถ้าถูกก๊อปจะเสียหายต่อเนื่อง
ลำดับที่ใช้ได้จริงคือ เก็บไฟล์ร่างพร้อมวันที่ไว้ตั้งแต่แรก ค้นฐานข้อมูลสิทธิบัตรของกรมฯ ว่ามีลายใกล้เคียงหรือยัง ตัดสินใจว่าจะจดก่อนโพสต์ แล้วค่อยเปิดตัว ถ้าเพิ่งเริ่มทำแบรนด์ ลองดูภาพรวมงานที่ต้องเตรียมใน คู่มือเริ่มทำแบรนด์เสื้อยืด
คำถามที่พบบ่อย
ลายเสื้อที่โพสต์ขายในเพจไปแล้ว ยังยื่นจดสิทธิบัตรการออกแบบได้ไหม
ยื่นได้ แต่เสี่ยงไม่ผ่าน พ.ร.บ.สิทธิบัตร มาตรา 57 ถือว่าแบบที่เปิดเผยภาพในเอกสารหรือสิ่งพิมพ์ที่เผยแพร่แล้ว หรือใช้แพร่หลายในไทยก่อนวันยื่นคำขอ ไม่ใช่แบบใหม่ ภาพลายที่โพสต์ไปแล้วจึงอาจทำให้ลายนั้นจดไม่ได้ ลายถัดไปควรยื่นก่อนเปิดตัว และถ้าไม่แน่ใจให้ปรึกษากรมทรัพย์สินทางปัญญาก่อนยื่น
สิทธิบัตรการออกแบบลายผ้าคุ้มครองกี่ปี ต่ออายุได้ไหม
ตามกฎหมายปัจจุบัน สิทธิบัตรการออกแบบผลิตภัณฑ์มีอายุ 10 ปีนับแต่วันยื่นคำขอในไทย ตามมาตรา 62 และต่ออายุไม่ได้ ไม่เหมือนเครื่องหมายการค้า ร่างกฎหมายใหม่เสนอขยายเป็น 15 ปี แต่เมื่อ มี.ค. 2569 ยังอยู่ระหว่างเสนอคณะรัฐมนตรี จึงต้องใช้ 10 ปีไปก่อนจนกว่าจะประกาศใช้
ถ้ามีคนก๊อปลายผ้าระหว่างที่คำขอยังไม่ได้รับจดทะเบียน ทำอะไรได้บ้าง
มาตรา 62 ทวิ ระบุว่าการใช้ลายก่อนวันออกสิทธิบัตรไม่ถือว่าละเมิด เว้นแต่คำขอประกาศโฆษณาแล้ว และผู้ก๊อปรู้หรือได้รับแจ้งเป็นหนังสือว่ามีการยื่นขอไว้ กรณีนั้นผู้ขอมีสิทธิเรียกค่าเสียหาย แต่ต้องฟ้องหลังได้รับสิทธิบัตรแล้ว ระหว่างรอจึงควรเก็บหลักฐานการก๊อปไว้ให้ครบ
ลาย 589 คำขอที่เป็นอันดับหนึ่งปี 2569 เป็นลายเสื้อผ้าทั้งหมดหรือเปล่า
ไม่ใช่ ตัวเลข 589 คำขอเป็นหมวดลวดลายผ้าในคำขอสิทธิบัตรการออกแบบช่วง ม.ค.-ก.ย. 2569 ของกรมทรัพย์สินทางปัญญา ผ้าลายเดียวกันใช้ได้ทั้งเสื้อผ้า ผ้าตกแต่งบ้าน และของใช้อื่น ข่าวที่เผยแพร่ไม่ได้แยกว่าใช้กับเสื้อผ้ากี่คำขอ จึงสรุปได้แค่ว่าลายผ้าเป็นหมวดที่ยื่นมากที่สุด
แหล่งอ้างอิง
- กรุงเทพธุรกิจ (12 ต.ค. 2569). พาณิชย์ เผย 9 เดือนแรกปี 69 ยอดคำขอรับความคุ้มครอง IP ทะลุ 6.1 หมื่นคำขอ. https://www.bangkokbiznews.com/economics/1255959
- ฐานเศรษฐกิจ (12 ต.ค. 2569). เปิด 5 อันดับยอดฮิต จดทรัพย์สินทางปัญญา 9 เดือน ทะลุ 6.1 หมื่นคำขอ. https://www.thansettakij.com/economy/671204
- แนวหน้า (13 ต.ค. 2569). ยอดจดทะเบียน 'IP' 9 เดือนทะลุ 6.1 หมื่นคำขอ. https://www.naewna.com/n/business-world/109639/
- กรมทรัพย์สินทางปัญญา. พระราชบัญญัติสิทธิบัตร พ.ศ. 2522 (มาตรา 3, 56-63). https://www.ipthailand.go.th/images/784/2522.pdf
- กรมทรัพย์สินทางปัญญา. คู่มือการขอรับบริการ การจดทะเบียนสิทธิบัตรการออกแบบผลิตภัณฑ์. https://catalog.ipthailand.go.th/dataset/a23cb2ac-3a5b-4338-95f9-82b42a4c1fdb/resource/70161e3f-5fd6-4cb2-bb1d-bb7f3ac2786e/download/o904_processmanual_designpatent.pdf
- กรมทรัพย์สินทางปัญญา. พระราชบัญญัติลิขสิทธิ์ พ.ศ. 2537 (มาตรา 4, 22). https://www.ipthailand.go.th/images/3534/2564/Copyright/Copyright_Act_TH.pdf
- แนวหน้า (7 มี.ค. 2569). กรมทรัพย์สินฯ-JAMA ถกยกระดับตรวจสอบสิทธิบัตร. https://www.naewna.com/business/951135





