ผ้าไหมแท้ดูยังไงให้ชัวร์ คำตอบตรง ๆ คือดูด้วยตาและมืออย่างเดียวไม่พอ ทางที่เชื่อได้กว่าคือมองหาดวงตรานกยูงพระราชทานที่กรมหม่อนไหมรับรอง แล้วเอาเลขดวงตราไปตรวจย้อนกลับ ส่วนการเผาเส้นใย การจับ และการดูความเงา ช่วยคัดกรองได้เบื้องต้นเท่านั้น
ตรานกยูงพระราชทานคืออะไร
ตรานกยูงพระราชทานคือเครื่องหมายรับรองคุณภาพผลิตภัณฑ์ผ้าไหมไทย ที่สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระราชทานสัญลักษณ์นกยูงไทยให้ใช้ มีทั้งหมด 4 ชนิด แยกกันด้วยสีของนกยูง ปัจจุบันกรมหม่อนไหม กระทรวงเกษตรและสหกรณ์ เป็นผู้ตรวจและออกดวงตรา
ตามข้อมูลบนเว็บไซต์กรมหม่อนไหม เครื่องหมายนี้จดทะเบียนครั้งแรกที่กรมทรัพย์สินทางปัญญาเมื่อ 16 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2547 โดยสำนักงานปลัดสำนักนายกรัฐมนตรี ก่อนโอนมาอยู่กับกรมหม่อนไหมเมื่อ 30 มิถุนายน พ.ศ. 2553 และยังจดทะเบียนในต่างประเทศอีก 35 ประเทศ เช่น กลุ่มสหภาพยุโรป จีน สหรัฐอเมริกา อินเดีย และสิงคโปร์
เรื่องที่คนมักเข้าใจผิดคือคิดว่านกยูง 4 สีเป็นเกรดดี กลาง แย่ ความจริงแต่ละสีบอกว่าผ้าผืนนั้นใช้เส้นไหมแบบไหน และผลิตด้วยวิธีดั้งเดิมหรือสมัยใหม่มากน้อยแค่ไหน
ตรานกยูง 4 สีบอกอะไรบ้าง
ตรานกยูงสีทอง สีเงิน สีน้ำเงิน และสีเขียว บอกสามเรื่องหลัก คือชนิดเส้นไหมที่ใช้ วิธีสาวเส้นไหม และชนิดของกี่ทอ โดยทุกสีมีเงื่อนไขร่วมกันข้อหนึ่งคือต้องผลิตในประเทศไทยเท่านั้น รายละเอียดด้านล่างสรุปจากหน้าเครื่องหมายรับรองของกรมหม่อนไหม
นกยูงสีทอง (Royal Thai Silk)
นกยูงสีทองเป็นผ้าไหมที่ทำแบบพื้นบ้านดั้งเดิมที่สุดในสี่ชนิด
- เส้นไหม: พันธุ์ไทยพื้นบ้าน ทั้งเส้นพุ่งและเส้นยืน
- การสาว: สาวด้วยมือผ่านพวงสาวลงภาชนะ
- การทอ: กี่ทอมือแบบพื้นบ้าน พุ่งกระสวยด้วยมือ
- สีย้อม: สีธรรมชาติ หรือสีเคมีที่ไม่ทำลายสิ่งแวดล้อม
นกยูงสีเงิน (Classic Thai Silk)
นกยูงสีเงินยังยึดภูมิปัญญาพื้นบ้าน แต่ยอมให้ใช้เครื่องมือสมัยใหม่ได้บางขั้นตอน
- เส้นไหม: พันธุ์ไทยพื้นบ้านหรือพันธุ์ไทยปรับปรุง เป็นเส้นพุ่งและ/หรือเส้นยืน
- การสาว: สาวด้วยมือ หรือใช้อุปกรณ์ที่มีมอเตอร์ไม่เกิน 5 แรงม้า (เกณฑ์ตามหน้าเว็บกรมหม่อนไหม)
- การทอ: กี่ทอมือพุ่งกระสวยด้วยมือ หรือกี่กระตุก
นกยูงสีน้ำเงิน (Thai Silk)
นกยูงสีน้ำเงินรับรองว่าเป็นผ้าไหมแท้ทั้งผืนที่ผลิตในไทย โดยไม่จำกัดว่าต้องเป็นไหมพันธุ์ไทยหรือต้องทอมือ
- เส้นไหม: ไหมแท้ ทั้งเส้นพุ่งและเส้นยืน
- การทอ: กี่แบบใดก็ได้
- สีย้อม: สีธรรมชาติ หรือสีเคมีที่ไม่ทำลายสิ่งแวดล้อม
นกยูงสีเขียว (Thai Silk Blend)
นกยูงสีเขียวคือผ้าไหมผสม ข้อนี้สำคัญกับคนที่ตามหาไหมร้อยเปอร์เซ็นต์
- เส้นใย: ไหมแท้เป็นส่วนประกอบหลัก มีเส้นใยอื่นเป็นส่วนประกอบรอง จะเป็นเส้นใยธรรมชาติหรือสังเคราะห์ก็ได้
- ต้องระบุส่วนประกอบของเส้นใยอื่นให้ชัดเจน
- การทอ: กี่แบบใดก็ได้
เห็นดวงตรานกยูงบนผ้าจึงยังไม่ได้แปลว่าเป็นไหมล้วนเสมอไป ต้องดูสีของนกยูงด้วย ถ้าอยากได้ไหมแท้ทั้งเส้นพุ่งและเส้นยืน ให้มองหาสีทองหรือสีน้ำเงิน ส่วนสีเขียวคือของแท้ในแบบไหมผสมที่บอกส่วนผสมตรงไปตรงมา
เรื่องสีย้อมธรรมชาติที่อยู่ในเกณฑ์ ถ้าอยากเห็นตัวอย่างว่าสีจากพืชเกาะเส้นใยได้อย่างไร อ่านต่อได้ที่ หม้อห้อม ผ้าย้อมครามเมืองแพร่
ตรวจดวงตรานกยูงว่าเป็นของจริงได้ไหม
ดวงตรานกยูงตรวจย้อนกลับได้ที่หน้าตรวจสอบย้อนกลับแหล่งผลิตผ้าไหมไทยของกรมหม่อนไหม (qsds.go.th/traceability) โดยกรอกเลขที่ดวงตราที่ติดมากับผ้าลงในช่องค้นหา
เลขที่ดวงตราขึ้นต้นด้วยตัวอักษรอังกฤษตามสีของนกยูง สีทองใช้ R สีเงินใช้ C สีน้ำเงินใช้ T และสีเขียวใช้ B จากนั้นเว้นวรรคแล้วตามด้วยอักษร ก และตัวเลข หน้าเว็บมีตัวอย่างรูปแบบการกรอกให้ดู ส่วนดวงตราที่ออกก่อนปี 2562 กรมหม่อนไหมแยกช่องทางตรวจสอบไว้อีกลิงก์หนึ่งในหน้าเดียวกัน
ผ้าที่ไม่มีดวงตราไม่ได้แปลว่าปลอม ผู้ผลิตต้องยื่นขอรับรองเองจึงจะได้ตรา ผ้าไหมแท้จากช่างทอจำนวนมากจึงไม่มีตรานี้ เพียงแต่ผู้ซื้อต้องอาศัยความน่าเชื่อถือของผู้ขายและการสังเกตเองมากขึ้น
ทดสอบเผาเส้นใยบอกได้แค่ไหนว่าเป็นไหมแท้
การทดสอบเผาเส้นใยแยกได้ว่าเส้นใยอยู่กลุ่มโปรตีน กลุ่มเซลลูโลส หรือกลุ่มสังเคราะห์ แต่ยืนยันไม่ได้ว่าผ้าทั้งผืนเป็นไหมแท้ร้อยเปอร์เซ็นต์ ใช้ได้ในฐานะตัวคัดกรองเบื้องต้นเท่านั้น
ตามคู่มือทดสอบเผาเส้นใยของ FabricLink ซึ่งเป็นเว็บความรู้ด้านสิ่งทอ เส้นใยแต่ละกลุ่มแสดงอาการต่างกันดังนี้
- ไหม: ไหม้โดยไม่หลอม หดหนีจากเปลวไฟ ดับเองเมื่อพ้นไฟ มีกลิ่นไหม้แบบเส้นใยโปรตีน คล้ายเนื้อหรือเส้นผมไหม้ เหลือเถ้าเป็นเม็ดดำกลวง บี้แล้วแตกเป็นผง
- ฝ้ายและเรยอน: ไหม้โดยไม่หลอม กลิ่นคล้ายกระดาษหรือใบไม้ไหม้ เหลือเถ้าสีเทาละเอียด
- โพลีเอสเตอร์: มีควันดำ กลิ่นเคมีออกหวาน เหลือเม็ดแข็งที่บี้ไม่แตก
ข้อจำกัดมีหลายข้อ และคู่มือเดียวกันก็เขียนไว้ชัด
- ผ้าที่ผสมเส้นใยสองสามชนิดในเส้นด้ายเดียวกันจะให้ผลปนกันจนแยกยาก ผ้าไหมผสมจึงอาจดูเหมือนไหมล้วน
- ขนสัตว์เป็นเส้นใยโปรตีนเหมือนไหม เผาแล้วอาการแทบเหมือนกัน
- สารตกแต่งผ้าทำให้ลักษณะการไหม้เปลี่ยนไปได้
- ผลขึ้นกับการตีความของคนทำ ไม่มีตัวเลขวัด
ถ้าจะลอง ให้ดึงเส้นด้ายจากริมผ้ามาไม่กี่เส้น ทั้งเส้นพุ่งและเส้นยืนแยกกัน เพราะผ้าบางผืนใช้ไหมแค่ทิศเดียว เผาเหนือภาชนะทนไฟ ห่างจากเส้นผมและของติดไฟ และขอเจ้าของผ้าก่อนเสมอถ้ายังไม่ได้ซื้อ
ดูความเงาและสัมผัส ช่วยแยกผ้าไหมเทียมได้จริงหรือ
ความเงาและสัมผัสเป็นเพียงเบาะแส ไม่ใช่ข้อพิสูจน์ ไหมแท้เงาเพราะโครงสร้างเส้นใย ส่วนผ้าไหมเทียมบางชนิดถูกผลิตมาเพื่อเลียนแบบลักษณะนี้โดยตรง
บทความ Silk ของวิกิพีเดียภาษาอังกฤษอธิบายว่าเส้นใยไหมจากหนอนไหมบ้าน (Bombyx mori) มีหน้าตัดเป็นรูปสามเหลี่ยมมุมมน ผิวเรียบของเส้นใยสะท้อนแสงได้หลายมุม ผ้าไหมจึงมีประกายเฉพาะตัว เนื้อผ้านุ่มและเรียบแต่ไม่ลื่นแบบเส้นใยสังเคราะห์หลายชนิด
บทความเดียวกันระบุด้วยว่าไหมเทียมที่ทำจากไลโอเซลล์ ซึ่งเป็นเส้นใยเซลลูโลส มักแยกจากไหมแท้ได้ยาก การลูบแล้วบอกว่าแท้หรือเทียมจึงพลาดได้ง่าย โดยเฉพาะกับคนที่ไม่ได้จับผ้าไหมเป็นประจำ
หลักคิดนี้ใช้ได้กับเส้นใยธรรมชาติอื่นด้วย ความนุ่มของผ้าบอกที่มาของเส้นใยไม่ได้ ต้องดูที่การรับรอง เหมือนกรณีฝ้ายออร์แกนิกกับฝ้ายธรรมดาที่แยกกันด้วยมาตรฐาน ไม่ใช่ด้วยมือ
ซื้อผ้าไหมครั้งหน้า ควรเช็กอะไรก่อน
ลำดับที่ใช้ได้จริงคือเริ่มจากหลักฐานที่ตรวจสอบได้ก่อน แล้วค่อยใช้การสังเกตเป็นตัวเสริม
- มองหาดวงตรานกยูงพระราชทาน และดูว่าเป็นสีอะไร
- นำเลขที่ดวงตราไปตรวจในหน้าตรวจสอบย้อนกลับของกรมหม่อนไหม
- ถ้าเป็นนกยูงสีเขียว ถามส่วนประกอบของเส้นใยอื่นที่ผสมอยู่
- ถ้าไม่มีดวงตรา ถามผู้ขายเรื่องแหล่งทอและชนิดเส้นไหม แล้วใช้ความเงา สัมผัส และการเผาเส้นด้ายประกอบการตัดสินใจ โดยรู้ว่าทั้งสามวิธียืนยันไม่ได้เต็มร้อย
คำถามที่พบบ่อย
ผ้าไหมที่มีตรานกยูงสีเขียวถือว่าเป็นผ้าไหมแท้ไหม
ตรานกยูงสีเขียว (Thai Silk Blend) รับรองผ้าที่ใช้เส้นไหมแท้เป็นส่วนประกอบหลักและมีเส้นใยอื่นผสมเป็นส่วนรอง ผู้ผลิตต้องระบุส่วนประกอบของเส้นใยอื่นให้ชัดเจน จึงเป็นผ้าที่มีไหมแท้จริง แต่ไม่ใช่ไหมล้วนทั้งผืน ถ้าต้องการไหมแท้ทั้งเส้นพุ่งและเส้นยืน ให้ดูสีทองหรือสีน้ำเงิน
ตรานกยูงสีทองกับสีเงินต่างกันตรงไหน
สีทองต้องใช้ไหมพันธุ์ไทยพื้นบ้านทั้งเส้นพุ่งและเส้นยืน สาวด้วยมือ และทอด้วยกี่ทอมือพื้นบ้านแบบพุ่งกระสวยด้วยมือ ส่วนสีเงินใช้ไหมพันธุ์ไทยปรับปรุงได้ สาวด้วยเครื่องที่มอเตอร์ไม่เกิน 5 แรงม้าได้ และทอด้วยกี่กระตุกได้ ตามเกณฑ์ที่กรมหม่อนไหมเผยแพร่
เผาเส้นด้ายแล้วได้กลิ่นเหมือนผมไหม้ แปลว่าเป็นไหมแท้แน่นอนใช่ไหม
ยังสรุปไม่ได้ กลิ่นแบบนั้นบอกแค่ว่าเป็นเส้นใยโปรตีน ซึ่งขนสัตว์ก็ให้ผลคล้ายกัน และผ้าที่ผสมเส้นใยหลายชนิดในเส้นด้ายเดียวกันให้ผลปนกันจนแยกยาก ควรเผาเส้นพุ่งและเส้นยืนแยกกัน และใช้ผลประกอบกับหลักฐานอื่น เช่น ดวงตรารับรอง
ผ้าไหมที่ไม่มีตรานกยูงเป็นของปลอมหรือเปล่า
ไม่จำเป็น ตรานกยูงพระราชทานเป็นการรับรองที่ผู้ผลิตต้องยื่นขอกับกรมหม่อนไหมเอง ผ้าไหมแท้จำนวนมากจึงไม่มีตรา เพียงแต่ผู้ซื้อไม่มีหน่วยงานกลางยืนยันให้ ต้องพิจารณาจากผู้ขาย แหล่งทอ และการสังเกตเส้นใยด้วยตัวเอง
