กางเกงยีนส์เป็นสีน้ำเงินเพราะผ้าเดนิมที่ใช้ตัดชุดคนงานในอเมริกาช่วงศตวรรษที่ 19 ย้อมด้ายยืนด้วยครามอยู่แล้ว ผ้านี้ทนงานหนัก หาซื้อได้ทีละมาก และสีน้ำเงินเข้มช่วยกลบคราบสกปรก เมื่อ Jacob Davis กับ Levi Strauss & Co. ได้สิทธิบัตรหมุดย้ำปากกระเป๋าเลขที่ 139,121 ในวันที่ 20 พฤษภาคม 1873 กางเกงทำงานจากเดนิมสีน้ำเงินจึงกลายเป็นต้นแบบของยีนส์ที่ใส่กันทั่วโลก
ทำไมกางเกงยีนส์สีน้ำเงินมาตั้งแต่แรก
กางเกงยีนส์สีน้ำเงินไม่ได้เกิดจากการที่ใครคนหนึ่งคิดสีขึ้นมาใหม่ สีน้ำเงินติดมากับผ้าเดนิมตั้งแต่ก่อนมีกางเกงยีนส์ Tracey Panek นักประวัติศาสตร์และผู้อำนวยการคลังเอกสารของ Levi Strauss & Co. อธิบายกับ Good Design journal ว่า เดนิมสีน้ำเงินเป็นผ้าชุดทำงานแบบดั้งเดิม เหนียว ทนการใช้งาน สีเข้มกลบคราบได้ และสั่งได้ทีละมากจากโรงทออย่าง Amoskeag ในเมืองแมนเชสเตอร์ รัฐนิวแฮมป์เชียร์
หลักฐานเก่ากว่านั้นก็มี เอกสาร "A Short History of Denim" ของ Lynn Downey นักประวัติศาสตร์ประจำบริษัท ยกโฆษณาในนิวยอร์กปี 1849 ที่ขายกางเกงทำงานผ้าเดนิมสีน้ำเงิน และบอกว่าช่างเครื่องกับช่างทาสีในยุคนั้นใส่ชุดเดนิมสีน้ำเงินกันอยู่แล้ว เอกสารเดียวกันอธิบายว่าเดนิมทอจากด้ายสีหนึ่งเส้นคู่กับด้ายขาวหนึ่งเส้น ต่างจากผ้า jean ที่ใช้ด้ายสีเดียวกันทั้งสองทาง
เรื่องเล่าที่ว่า Levi Strauss ตัดกางเกงผ้าใบสีน้ำตาลขายคนงานเหมืองก่อน แล้วค่อยเอาไปย้อมเป็นสีน้ำเงิน บริษัทเองบอกว่าเป็นตำนานที่ไม่จริง กางเกงหมุดย้ำรุ่นแรกผลิตทั้งจากผ้าดั๊กสีน้ำตาลและผ้าเดนิมสีน้ำเงินควบคู่กัน แต่ผ้าดั๊กเลิกผลิตไปราวปี 1911 เหลือแต่เดนิม
ครามติดผ้าฝ้ายด้วยการโดนอากาศ
ครามหรือ indigo ติดผ้าฝ้ายได้เพราะคนย้อมเปลี่ยนครามซึ่งไม่ละลายน้ำให้เป็นลิวโคอินดิโก (leucoindigo) สีเหลืองที่ละลายน้ำได้ ชุบเส้นด้าย แล้วปล่อยให้โดนอากาศจนกลับเป็นครามสีน้ำเงินบนเส้นใย ตามคำอธิบายของสารานุกรม Britannica หม้อห้อมแพร่ที่ย้อมครามธรรมชาติ ก็อาศัยหลักการเดียวกันนี้
Britannica จัดครามเป็นสีย้อมกลุ่มสีแว็ต (vat dye) ครามมาจากพืชสกุล Indigofera และ Isatis ทั้งหมดจนถึงราวปี 1900 และในสหรัฐฯ ใช้ย้อมผ้าฝ้ายสำหรับชุดทำงานเป็นหลัก
ฝั่งครามสังเคราะห์ Adolf von Baeyer ประกาศโครงสร้างทางเคมีของครามในปี 1883 และมีกระบวนการผลิตเชิงพาณิชย์ใช้ได้จริงช่วงปลายทศวรรษ 1890 คลังเอกสารของ Levi's เก็บยีนส์ที่ย้อมทั้งครามจากพืชและครามสังเคราะห์ไว้
ทำไมยีนส์ยิ่งใส่ยิ่งซีด
ยีนส์ซีดเพราะครามเกาะอยู่แค่ชั้นนอกของเส้นด้าย ส่วนแกนกลางยังเป็นสีขาว วงการสิ่งทอเรียกลักษณะนี้ว่าการย้อมแบบวงแหวน (ring dyeing) บทความวิชาการของ Mohammad Gias Uddin ในวารสาร Chemical and Materials Engineering ปี 2014 แบ่งไว้สองระดับ ถ้าย้อมแบบวงแหวนบาง ครามซึมเข้าไปราว 16-20% เหลือแกนที่ไม่ติดสีประมาณ 80% ของหน้าตัดเส้นด้าย ถ้าย้อมแบบวงแหวนลึก ครามซึมราว 30-40% เหลือแกนขาวประมาณ 60%
ผ้าเดนิมยังทอด้วยด้ายยืนย้อมครามคู่กับด้ายพุ่งสีขาว พอผ้าเสียดสีจากการใส่หรือการฟอก ชั้นครามด้านนอกจะหลุดออก ตรงที่ถูบ่อยอย่างหัวเข่า ต้นขา และขอบกระเป๋าจึงเห็นแกนขาวโผล่ขึ้นมา งานวิจัยในวารสาร Polymers ปี 2022 ก็ระบุตรงกันว่าแกนของด้ายยืนต้องไม่ติดสี ผ้าถึงจะซีดออกมาตามที่ต้องการตอนฟอก
ความซีดแบบนี้ทำให้ยีนส์แต่ละตัวมีรอยเฉพาะของคนใส่ คนเล่นยีนส์ดิบที่ยังไม่ผ่านการฟอกจึงชอบใส่ยาว ๆ ให้รอยซีดค่อย ๆ ขึ้นตามการใช้งานจริง และหลายคนเลือกยีนส์ดิบแบบยีนส์ริมแดงหรือ selvedge denim
หมุดกางเกงยีนส์มาจากช่างตัดเสื้อในเมืองรีโน
หมุดทองแดงบนกางเกงยีนส์มาจาก Jacob W. Davis ช่างตัดเสื้อในเมืองรีโน รัฐเนวาดา ซึ่งคิดเอาหมุดโลหะมาย้ำมุมกระเป๋า สิทธิบัตรสหรัฐฯ เลขที่ 139,121 ยื่นเมื่อ 9 สิงหาคม 1872 และออกวันที่ 20 พฤษภาคม 1873 ระบุชื่อ Davis เป็นผู้ประดิษฐ์ และโอนสิทธิให้ตัวเองร่วมกับ Levi Strauss & Company
ปัญหาที่สิทธิบัตรเขียนไว้คือตะเข็บปากกระเป๋าปริ เพราะคนล้วงมือเข้าออกจนตะเข็บรับแรงอยู่ตลอด Davis จึงใส่หมุดที่ขอบทั้งสองข้างของปากกระเป๋า ให้หมุดยึดผ้าสองชั้นไว้แทนด้าย Davis ซื้อผ้าจาก Levi Strauss อยู่แล้ว จึงเขียนจดหมายชวนกันจดสิทธิบัตรในปี 1872
หมุดบางจุดหายไปตามยุคสมัย ปี 1937 Levi's เย็บกระเป๋าหลังปิดทับหมุด เพราะลูกค้าบ่นว่าหมุดขูดเฟอร์นิเจอร์และอานม้า ช่วงสงครามโลกครั้งที่สองก็ถอดหมุดที่กระเป๋าเล็กออกเพื่อประหยัดโลหะ แล้วใส่กลับมาราวปี 1947
กระเป๋าเล็กบนกางเกงยีนส์มีไว้ทำไม
กระเป๋าเล็กกางเกงยีนส์ที่อยู่ด้านหน้าขวาทำไว้ใส่นาฬิกาพก ของที่ผู้ชายยุคปลายศตวรรษที่ 19 พกกันทั่วไป Levi's จึงเรียกว่า watch pocket กางเกง "waist overalls" ปี 1873 มีกระเป๋า 4 ใบ คือกระเป๋าหน้า 2 ใบ กระเป๋านาฬิกา 1 ใบ และกระเป๋าหลังแค่ 1 ใบ
หลายคนเรียกกระเป๋าเล็กนี้ว่า "กระเป๋าที่ห้า" แต่ Levi's บอกว่าตำแหน่งนั้นเป็นของกระเป๋าหลังซ้าย ที่เพิ่มเข้ามาในปี 1901 จนกางเกงมีกระเป๋าครบ 5 ใบอย่างทุกวันนี้
จากชุดคนงานเหมืองสู่แฟชั่นโลก
ประวัติกางเกงยีนส์ยุคแรกคือชุดทำงานของคนงานเหมืองและคนใช้แรงงานฝั่งตะวันตกของอเมริกา ก่อนจะผูกกับภาพคาวบอยในหนังตะวันตกยุค 1930 Levi's เองยังเรียกสินค้านี้ว่า "overalls" มาจนถึงปี 1960 จึงยอมใช้คำว่า "jeans" ตามที่วัยรุ่นหลังสงครามเรียกกัน
ช่วงและหลังสงครามโลกครั้งที่สอง ทหารอเมริกันใส่ยีนส์ในเวลานอกเวร คนในญี่ปุ่น อังกฤษ และเยอรมนีจึงได้เห็นยีนส์เป็นครั้งแรก หนังและโทรทัศน์ยุค 1950 ทำให้ยีนส์ผูกกับวัยรุ่นและการต่อต้านขนบ ถึงขั้นบางโรงเรียนห้ามใส่ เส้นทางนี้คล้ายกับประวัติเสื้อยืดที่เริ่มจากชุดชั้นในทหาร ทั้งคู่เริ่มจากเสื้อผ้าใช้งาน แล้วคนรุ่นใหม่หยิบมาใส่จนกลายเป็นแฟชั่นประจำวัน
คำถามที่พบบ่อย
Levi Strauss เป็นคนคิดผ้ายีนส์สีน้ำเงินหรือคิดการย้อมครามใช่ไหม
ไม่ใช่ครับ ผ้าเดนิมสีน้ำเงินใช้ทำชุดคนงานในอเมริกามาก่อนแล้ว เห็นได้จากโฆษณาในนิวยอร์กปี 1849 ส่วนครามนั้น Britannica ระบุว่าชาวโบราณในเอเชีย อียิปต์ กรีก และโรมันรู้จักแล้ว สิ่งที่ Jacob Davis กับ Levi Strauss & Co. จดสิทธิบัตรในปี 1873 คือการใช้หมุดโลหะย้ำปากกระเป๋า ไม่ใช่ตัวผ้าหรือสี
กางเกงยีนส์ใหม่สีตกติดมือหรือติดผ้าอื่น เป็นเพราะผ้าไม่ดีหรือเปล่า
ไม่จำเป็นว่าผ้าไม่ดีครับ ครามบนเดนิมเกาะอยู่ชั้นนอกของเส้นด้ายเป็นส่วนใหญ่ งานของ Uddin ปี 2014 ระบุว่าการย้อมแบบนี้ทำให้ความคงทนต่อการซักและการขัดถูต่ำโดยธรรมชาติ ช่วงแรกจึงควรซักแยกกับผ้าสีอ่อน และระวังเวลานั่งเบาะหรือใส่คู่กับเสื้อสีขาว
กระเป๋าเล็กของกางเกงยีนส์เรียกว่ากระเป๋าที่ห้าใช่ไหม
ตาม Levi's ไม่ใช่ครับ กระเป๋าเล็กด้านหน้าขวาคือ watch pocket สำหรับใส่นาฬิกาพก และมีมาตั้งแต่กางเกงรุ่นปี 1873 ส่วนกระเป๋าที่ห้าตัวจริงคือกระเป๋าหลังซ้าย ที่เพิ่มเข้ามาในปี 1901 ก่อนหน้านั้นกางเกงมีกระเป๋าหลังแค่ใบเดียว
ยีนส์ทุกวันนี้ยังย้อมด้วยครามธรรมชาติจากต้นครามอยู่ไหม
ส่วนใหญ่ไม่ใช่แล้วครับ Britannica ระบุว่าครามมาจากพืชทั้งหมดจนถึงราวปี 1900 จากนั้นครามสังเคราะห์ที่ผลิตเชิงพาณิชย์ได้ตั้งแต่ปลายทศวรรษ 1890 ก็เข้ามาแทน และยังใช้กันทั่วโลก ส่วนครามจากพืชยังใช้อยู่ในงานผ้าย้อมพื้นถิ่น
แหล่งอ้างอิง
- Levi Strauss & Co. The History of Denim (4 ก.ค. 2019). https://www.levistrauss.com/2019/07/04/the-history-of-denim/
- Lynn Downey, Levi Strauss & Co. Historian. A Short History of Denim (2014). https://www.levistrauss.com/wp-content/uploads/2014/01/A-Short-History-of-Denim2.pdf
- Levi Strauss & Co. History of the Levi's 501 Jeans. https://www.levistrauss.com/wp-content/uploads/2014/01/History-of-Levis-501-Jeans.pdf
- Levi Strauss & Co. Pockets Full of History (12 ม.ค. 2017). https://www.levistrauss.com/2017/01/12/pockets-full-history/
- Levi Strauss & Co. The Story Behind the Official Fifth Pocket (3 พ.ค. 2021). https://www.levistrauss.com/2021/05/03/the-story-behind-the-official-fifth-pocket/
- Good Design journal. Why are jeans blue? (7 ม.ค. 2025) สัมภาษณ์ Tracey Panek. https://journal.g-mark.org/en/posts/hatena_006
- J. W. Davis. Improvement in Fastening Pocket-Openings. US Patent 139,121 (20 พ.ค. 1873). https://patents.google.com/patent/US139121A/en
- Encyclopaedia Britannica. Indigo. https://www.britannica.com/technology/indigo-dye
- Mohammad Gias Uddin. Indigo Ring Dyeing of Cotton Warp Yarns for Denim Fabric. Chemical and Materials Engineering 2(7), 2014. https://doi.org/10.13189/cme.2014.020701
- Dope Dyeing of Regenerated Cellulose Fibres with Leucoindigo as Base for Circularity of Denim. Polymers 14(23):5280, 2022. https://doi.org/10.3390/polym14235280





