ผ้ามัดย้อมติดสีได้อย่างไร จากชิโบริถึงเสื้อยืดมัดย้อม

ผ้ามัดย้อมบนผ้าฝ้ายติดสีได้เพราะสีรีแอคทีฟสร้างพันธะเคมีกับเซลลูโลสเมื่ออยู่ในสภาพด่าง เช่น หลังแช่โซดาแอช ส่วนจุดที่มัดหรือหนีบแน่นสีซึมเข้าไม่ถึงจึงเกิดลาย สีที่ตกตอนซักครั้งแรกๆ คือสีที่ไม่ได้จับกับเส้นใย

ผ้ามัดย้อมเกิดจากสองอย่างที่เกิดพร้อมกัน อย่างแรกคือจุดที่มัด พับ หรือหนีบไว้แน่นจนสีซึมเข้าไปไม่ถึง อย่างที่สองคือจุดที่สีเข้าถึง ซึ่งบนเสื้อยืดคอตตอนยุคนี้สีส่วนใหญ่ยึดกับเส้นใยด้วยพันธะเคมีจริงๆ ไม่ได้แค่เกาะอยู่ที่ผิว ถ้าเข้าใจสองเรื่องนี้ ก็จะตอบได้ว่าทำไมลายจึงคม ทำไมเสื้อบางตัวสีตก และทำไมผ้าบางชนิดย้อมไม่ติดเลย

ชิโบริ คืออะไร และมาจากไหน

ชิโบริ (shibori) คือชื่อเรียกงานมัดย้อมแบบญี่ปุ่น มาจากคำกริยา shiboru ที่แปลว่าบิด บีบ หรือกด พิพิธภัณฑ์ Japanese American National Museum อธิบายว่าเทคนิคนี้น่าจะเข้ามาญี่ปุ่นจากจีนเมื่ออย่างน้อย 1,300 ปีก่อน ช่วงแรกเป็นงานราคาถูกไว้ตกแต่งหรือชุบชีวิตผ้าเนื้อธรรมดา ต่อมาจึงกลายเป็นทั้งศิลปะพื้นบ้านและเทคนิคทำกิโมโนไหมของชนชั้นสูง

ผ้าชิโบริเก่าที่สุดที่ยังหลงเหลืออยู่มีอายุราวกลางศตวรรษที่ 8 เป็นส่วนหนึ่งของข้าวของของจักรพรรดิโชมุที่ถวายแก่วัดโทไดจิในเมืองนาระเมื่อ ค.ศ. 756 หลังพระองค์สิ้นพระชนม์ แต่ผ้าในกลุ่มนี้บางส่วนอาจผลิตในจีน และงานย้อมกันสีของจีนเองก็มีชิ้นที่เก่าถึง ค.ศ. 418 จึงพูดได้ว่าเป็นหลักฐานชิโบริเก่าที่สุดในญี่ปุ่น ไม่ใช่จุดกำเนิดของงานมัดย้อม

ชื่อที่คนรักผ้าคุ้นหูที่สุดคือ อาริมัตสึ ใกล้นาโงยะ ซึ่งกลายเป็นแหล่งชิโบริสำคัญตั้งแต่ศตวรรษที่ 17 และยังเป็นอยู่จนทุกวันนี้ เว็บไซต์ท่องเที่ยวของจังหวัดไอจิเล่าว่าช่างจากเกาะคิวชูนำเทคนิคนี้เข้ามาตอนสร้างปราสาทนาโงยะเมื่อ ค.ศ. 1609 และช่างชื่อทาเคดะ โชคุโระ ได้ตั้งโรงย้อมขึ้นที่นั่น ผ้าชิโบริของอาริมัตสึจึงเป็นของขึ้นชื่อบนเส้นทางโทไกโดที่เชื่อมเกียวโตกับเอโดะ ส่วนคำว่า tie-dye ที่คนทั่วโลกใช้ JANM อธิบายว่าเป็นงานแบบตะวันตกที่ทำให้ง่ายลง

ทำไมจุดที่มัดไว้ถึงไม่ติดสี

จุดที่มัดไม่ติดสีเพราะแรงรัดหรือแรงหนีบอัดผ้าจนแน่น น้ำสีจึงซึมเข้าไปในเนื้อผ้าตรงนั้นได้น้อยหรือไม่ได้เลย งานแบบนี้เรียกว่าการ ย้อมกันสี (resist dyeing) ลายเกิดจากส่วนที่สีเข้าไม่ถึง ไม่ได้เกิดจากการวาดสีลงไป

วิธีกันสีมีหลายแบบ ทั้งมัดด้วยเชือกหรือยาง เย็บแล้วรูดให้ย่น และพับผ้าแล้วหนีบด้วยแผ่นไม้ (เทคนิคที่ญี่ปุ่นเรียก itajime) ซึ่งแผ่นที่หนีบจะกันไม่ให้สีซึมเข้าไปในผ้าส่วนที่แผ่นทับอยู่ งานวิจัยของคณิน ไพรวันรัตน์ (มหาวิทยาลัยราชภัฏสวนสุนันทา, 2562) รวบรวมเทคนิคมัดย้อมไว้ 6 แบบ คือ มัดอิสระ มัดวงกลมและจุด ขยำ พับแล้วมัด พับแล้วหนีบ และเย็บ จากนั้นทดลองทำอุปกรณ์หนีบจากไม้ อะคริลิก และแผ่นโลหะ ผลคือแผ่นโลหะให้ลายคมชัดที่สุด ผู้วิจัยอธิบายว่าแผ่นโลหะกระจายแรงกดได้สม่ำเสมอ แข็งแรง ทนความร้อน และไม่ดูดซับสีเข้าไปในตัวเอง

ผลนี้ชี้ให้เห็นหลักของงานมัดย้อมได้ชัด ยิ่งแรงกดสม่ำเสมอ และวัสดุที่ใช้กันสีไม่อมสีไว้เอง เส้นขอบลายก็ยิ่งคม ส่วนขอบลายที่ฟุ้งเป็นเส้นเลือนเป็นเพราะสีค่อยๆ ซึมเข้าไปตามรอยพับและรอยย่นที่แรงกดไม่เท่ากัน ความไม่สม่ำเสมอนี้เองที่ทำให้มัดย้อมแต่ละผืนไม่เหมือนกัน

สีรีแอคทีฟจับผ้าฝ้ายได้อย่างไร

สีรีแอคทีฟ (reactive dye) ยึดกับผ้าฝ้ายด้วยพันธะโคเวเลนต์ ซึ่งเป็นพันธะเคมีที่แข็งแรง สีชนิดนี้มีหมู่ที่ว่องไวต่อปฏิกิริยา และหมู่นี้จะทำปฏิกิริยากับหมู่ไฮดรอกซิล (-OH) บนโมเลกุลเซลลูโลสของฝ้ายเมื่ออยู่ในสภาพด่าง เอกสารสิทธิบัตรสหรัฐฯ US5840084 อธิบายว่าพันธะนี้ยึดสีไว้กับผ้าได้แม้ในสภาวะที่สีกลุ่มอื่นหลุดออก การย้อมด้วยสีรีแอคทีฟจึงเป็นวิธีหลักในการย้อมเส้นใยเซลลูโลส

โซดาแอชมีหน้าที่อะไร

โซดาแอช (โซเดียมคาร์บอเนต) คือสารที่ทำให้ผ้าและน้ำสีมีสภาพเป็นด่าง ซึ่งเป็นเงื่อนไขที่ปฏิกิริยาระหว่างสีกับเซลลูโลสต้องการ สิทธิบัตรฉบับเดียวกันระบุว่าในวงการย้อม โซดาแอชถูกมองมานานว่าเป็นสารเร่งปฏิกิริยาที่ดีที่สุด และใช้ได้กับสีรีแอคทีฟทุกกลุ่ม ผู้จำหน่ายสีรีแอคทีฟ Procion MX อย่าง Empress Mills แนะนำว่าถ้าจะทำมัดย้อม ให้ละลายโซดาแอช 0.23 กิโลกรัม (1 ถ้วย) ต่อน้ำอุ่น 3.79 ลิตร (1 แกลลอน) แช่ผ้าไว้ก่อนลงสี บิดผ้าให้หมาดด้วยมือ และไม่ต้องล้างน้ำออก เพราะด่างที่ค้างอยู่ในผ้าคือตัวที่ทำให้สีติด

แต่ด่างก็ทำให้สีส่วนหนึ่งเสียไป

สภาพด่างไม่ได้ทำให้สีจับแต่กับฝ้ายอย่างเดียว สีรีแอคทีฟบางส่วนจะทำปฏิกิริยากับน้ำแทน เรียกว่า ไฮโดรไลซิส สีที่ทำปฏิกิริยากับน้ำไปแล้วจะจับกับเส้นใยไม่ได้อีก สิทธิบัตร US5840084 ระบุตรงๆ ว่าด่างที่จำเป็นต่อการยึดสีก็เป็นตัวเร่งให้สีเกิดไฮโดรไลซิสด้วย และสีส่วนนี้จะหลุดออกจากผ้าเมื่อซัก ปรากฏการณ์นี้ทำให้สีรีแอคทีฟมีอัตราการใช้ประโยชน์ค่อนข้างต่ำ คือสีที่ใส่ลงไปไม่ได้ติดผ้าทั้งหมด

คนย้อมผ้าจึงต้องล้างสีส่วนเกินออกให้หมดหลังย้อม ตัวอย่างขั้นตอนจากนักย้อม Tien Chiu ที่ย้อมเส้นด้ายฝ้ายด้วย Procion MX คือแช่น้ำเย็นอย่างน้อย 1 ชั่วโมง (ข้ามคืนยิ่งดี) จากนั้นแช่น้ำร้อนผสมน้ำยาซักสำหรับงานย้อมหลายชั่วโมง แล้วล้างซ้ำจนสีไม่ออกมาอีก

เสื้อมัดย้อม สีตก เกิดจากอะไร

เสื้อมัดย้อมที่สีตกตอนซักครั้งแรกๆ ส่วนใหญ่เป็นเพราะยังมีสีที่ไม่ได้จับกับเส้นใยค้างอยู่ในผ้า ทั้งสีที่ทำปฏิกิริยากับน้ำไปแล้ว และสีส่วนเกินที่ล้างออกไม่หมด สีที่จับฝ้ายด้วยพันธะเคมีแล้วไม่ใช่ตัวการหลัก ส่วนอีกสาเหตุคือใช้สีที่ไม่ได้ทำปฏิกิริยากับเส้นใยเลย หรือย้อมโดยไม่มีด่าง สีก็เกาะผ้าอยู่หลวมๆ และหลุดออกได้เรื่อยๆ

เรื่องนี้ทำให้ตอบได้ว่าทำไมเสื้อมัดย้อมบางตัวพอผ่านการซักแรกๆ ไปแล้วสีก็นิ่ง และทำไมบางตัวซีดลงทุกครั้งที่ซัก แบบแรกคือสีที่ไม่ได้จับเส้นใยหลุดออกไปจนหมดแล้ว แบบหลังมักเป็นเพราะสีกับผ้าไม่เข้ากันตั้งแต่ต้น หรือสีไม่ได้ยึดกับเส้นใยจริง วิธีที่ใช้ได้กับเสื้อแบบแรกคือแยกซักช่วงแรกๆ ไม่ให้สีที่หลุดไปเปื้อนตัวอื่น ส่วนสีที่ตกไปแล้วเติมกลับคืนไม่ได้ สารส้มก็ไม่ช่วยให้สีที่หลุดไปแล้วกลับมา ตำราเรื่องสารช่วยติดสีของ INFLIBNET ระบุด้วยว่าสารส้มละลายน้ำได้ดี ไม่มีแรงยึดกับเซลลูโลส และหลุดออกจากผ้าฝ้ายได้ง่าย

ทำไมสีรีแอคทีฟไม่ติดโพลีเอสเตอร์

สีรีแอคทีฟต้องการเซลลูโลสหรือเส้นใยที่มีหมู่ให้จับ ส่วนโพลีเอสเตอร์เป็นเส้นใยสังเคราะห์ที่ไม่ใช่เซลลูโลส ปฏิกิริยาแบบที่เกิดกับฝ้ายจึงไม่เกิดขึ้น สีรีแอคทีฟสำหรับงานมัดย้อมอย่าง Jacquard Procion MX ระบุว่าใช้กับเส้นใยธรรมชาติ เช่น ฝ้าย เรยอน ลินิน ไหม และขนสัตว์ และเขียนชัดว่า ย้อมเส้นใยสังเคราะห์ไม่ติด ในโรงงาน โพลีเอสเตอร์ย้อมด้วย สีดิสเพอร์ส (disperse dye) ซึ่งเป็นสีไม่มีประจุ ใช้กับเส้นใยที่ไม่ชอบน้ำ และยึดกับพอลิเมอร์ด้วยแรงทางกายภาพ ไม่ใช่พันธะโคเวเลนต์แบบสีรีแอคทีฟ

เรื่องนี้ใช้ได้ทันทีตอนเลือกเสื้อมาทำมัดย้อม เสื้อคอตตอน 100% รับสีรีแอคทีฟได้เต็มที่ ส่วนเสื้อผ้าผสมอย่าง TC ที่มีโพลีเอสเตอร์ราว 65% ตามที่อธิบายไว้ในบทความผ้า Cotton กับ TC ต่างกันยังไง สีจะจับเฉพาะส่วนที่เป็นฝ้าย ผลที่ได้จึงซีดกว่าหรือดูเป็นจุดๆ ไม่สม่ำเสมอ เสื้อโพลีเอสเตอร์ 100% แทบไม่ติดสีชนิดนี้เลย

มัดย้อมสีธรรมชาติ ทนการซักได้แค่ไหน

มัดย้อมสีธรรมชาติบนผ้าฝ้ายจะทนการซักได้แค่ไหนขึ้นอยู่กับชนิดของสีและสารช่วยติดสี (มอร์แดนท์) เป็นหลัก ตำราของ INFLIBNET อธิบายว่าสีธรรมชาติส่วนใหญ่ไม่มีแรงยึดกับเซลลูโลสในตัวเอง จึงต้องใช้มอร์แดนท์เกือบทุกครั้ง และความคงทนต่อการซักกับต่อแสงจะดีขึ้นหลังทำมอร์แดนท์ ผ้าฝ้ายมักต้องแช่แทนนินก่อน เพราะฝ้ายดูดแทนนินไว้ได้ดีและแทนนินไม่หลุดง่ายเมื่อซัก ตำราเดียวกันยังระบุว่าสีธรรมชาติส่วนใหญ่ทนแสงได้น้อยกว่าสีสังเคราะห์

แต่ไม่ได้แปลว่าสีธรรมชาติตกง่ายเสมอ งานวิจัยของคณะอุตสาหกรรมสิ่งทอ มหาวิทยาลัยเทคโนโลยีราชมงคลกรุงเทพ (วารสาร Interdisciplinary Research Review) ย้อมผ้ามัดย้อมด้วยสีธรรมชาติ 5 สี คือ แดงจากครั่ง เขียวจากใบหูกวาง น้ำเงินจากคราม ส้มเหลืองจากเมล็ดคำแสด และเทาดำจากลูกมะเกลือ ใช้มอร์แดนท์ธรรมชาติ 3 แบบ คือ น้ำปูนใส โคลน และน้ำขี้เถ้า จากตัวอย่างที่ทดสอบ 24 ตัวอย่าง คราม ครั่ง และมะเกลือที่ใช้โคลน มีค่าความคงทนต่อการซักตั้งแต่ระดับ 4 ขึ้นไป (สีไม่เปลี่ยน) ส่วนสีเขียวจากใบหูกวางส่วนใหญ่อยู่ระดับ 3 ขึ้นไป คือสีเปลี่ยนเล็กน้อย

ครามติดผ้าด้วยกลไกที่ต่างจากสีส่วนใหญ่ คือเปลี่ยนเป็นรูปที่ละลายน้ำได้ระหว่างหมัก แล้วกลับเป็นสีน้ำเงินที่ไม่ละลายน้ำเมื่อโดนอากาศ จนติดอยู่ในเส้นใย อ่านเพิ่มได้ในบทความหม้อห้อม ผ้าย้อมครามเมืองแพร่ ทำไมสีไม่ตก สรุปได้ว่าความคงทนของสีธรรมชาติขึ้นกับวัตถุดิบ มอร์แดนท์ และขั้นตอนการย้อม มากกว่าจะเหมารวมได้ว่าดีหรือแย่

สีรีแอคทีฟกับสีธรรมชาติ ต่างกันตรงไหน

วิธียึดกับฝ้าย: สีรีแอคทีฟสร้างพันธะโคเวเลนต์กับเซลลูโลสในสภาพด่าง ส่วนสีธรรมชาติส่วนใหญ่ต้องอาศัยมอร์แดนท์หรือแทนนินเป็นตัวเชื่อม
สิ่งที่ต้องใช้: สีรีแอคทีฟใช้โซดาแอช ส่วนสีธรรมชาติใช้มอร์แดนท์ เช่น น้ำปูนใส โคลน น้ำขี้เถ้า หรือเกลือโลหะ
สาเหตุที่สีตก: สีรีแอคทีฟตกเพราะมีสีที่ทำปฏิกิริยากับน้ำแล้วหรือสีที่ไม่ได้ล้างออก ส่วนสีธรรมชาติตกเพราะยึดกับเส้นใยไม่แน่นพอ ซึ่งขึ้นกับคู่สีกับมอร์แดนท์
ผ้าที่ใช้ได้: สีรีแอคทีฟใช้กับฝ้าย เรยอน ลินิน และใช้กับโพลีเอสเตอร์ไม่ได้ สีธรรมชาติติดเส้นใยโปรตีนอย่างไหมได้ง่ายกว่าฝ้าย

คำถามที่พบบ่อย

ทำไมเสื้อมัดย้อมที่ทำเองสีตกเยอะตอนซักครั้งแรก

สาเหตุหลักคือสีรีแอคทีฟที่ไม่ได้จับกับเส้นใยยังค้างอยู่ในผ้า สีส่วนหนึ่งทำปฏิกิริยากับน้ำไปตอนอยู่ในสภาพด่าง จึงจับฝ้ายไม่ได้ และถ้าไม่ล้างสีส่วนเกินออกให้หมดหลังย้อม สีเหล่านี้จะหลุดออกตอนซัก วิธีแก้คือล้างน้ำเย็นแล้วตามด้วยน้ำร้อนจนสีไม่ออกมาอีก และแยกซักเสื้อในช่วงแรก

ใช้สารส้มแก้เสื้อมัดย้อมที่สีตกไปแล้วได้ไหม

ไม่ได้ สีที่หลุดออกจากผ้าไปแล้วจะไม่กลับมาเพราะแช่สารส้ม ในงานย้อมสีธรรมชาติ สารส้มเป็นมอร์แดนท์ที่ใช้ก่อนหรือระหว่างการย้อม ไม่ใช่สารเติมสีที่หายไป และตำราด้านมอร์แดนท์ระบุว่าสารส้มไม่มีแรงยึดกับเซลลูโลส หลุดออกจากผ้าฝ้ายได้ง่าย สิ่งที่ช่วยได้จริงคือการย้อมให้ถูกวิธีตั้งแต่แรกและล้างสีส่วนเกินให้หมด

เสื้อ TC หรือเสื้อโพลีเอสเตอร์เอามาทำมัดย้อมได้ไหม

ทำได้แต่ผลจะต่างจากคอตตอน สีรีแอคทีฟที่ใช้ทำมัดย้อมจับเฉพาะเส้นใยธรรมชาติ เช่น ฝ้าย เรยอน และลินิน และย้อมเส้นใยสังเคราะห์ไม่ติด เสื้อ TC ที่มีโพลีเอสเตอร์ราว 65% จึงได้สีซีดหรือไม่สม่ำเสมอ ส่วนโพลีเอสเตอร์ 100% ต้องใช้สีดิสเพอร์ส ซึ่งเป็นสีคนละกลุ่มกัน

ทำไมต้องแช่ผ้าในโซดาแอชก่อนลงสีมัดย้อม

โซดาแอชทำให้ผ้ามีสภาพเป็นด่าง ซึ่งเป็นเงื่อนไขที่สีรีแอคทีฟต้องการเพื่อทำปฏิกิริยากับหมู่ไฮดรอกซิลของเซลลูโลสจนเกิดพันธะเคมี ถ้าไม่มีด่าง สีจะเกาะผ้าอยู่หลวมๆ และหลุดออกเมื่อซัก สูตรที่ผู้จำหน่ายสี Procion MX แนะนำสำหรับมัดย้อมคือโซดาแอช 1 ถ้วยต่อน้ำอุ่น 1 แกลลอน (ประมาณ 3.79 ลิตร) และไม่ต้องล้างผ้าก่อนลงสี

มัดย้อมสีธรรมชาติสีตกง่ายกว่าสีเคมีจริงไหม

บอกเหมารวมไม่ได้ สีธรรมชาติส่วนใหญ่ต้องใช้มอร์แดนท์จึงจะติดฝ้ายได้ดี และมักทนแสงได้น้อยกว่าสีสังเคราะห์ แต่งานวิจัยของ มทร.กรุงเทพ พบว่าครามและครั่งบางสูตรมีค่าความคงทนต่อการซักตั้งแต่ระดับ 4 ขึ้นไป ส่วนใบหูกวางส่วนใหญ่อยู่ระดับ 3 ผลจึงขึ้นกับชนิดของสีและมอร์แดนท์ที่ใช้

ผ้ามัดย้อมติดสีได้อย่างไร จากชิโบริถึงเสื้อยืดมัดย้อม

เนื้อหาในบทความ

ชิโบริ คืออะไร และมาจากไหน

ทำไมจุดที่มัดไว้ถึงไม่ติดสี