ผ้าบาติกเกิดจากหลักง่าย ๆ คือ เทียนกันสี ช่างหยดหรือพิมพ์เทียนร้อนลงบนผ้า แล้วนำไปย้อม ส่วนที่มีเทียนเคลือบอยู่จะไม่ติดสี เมื่อต้มเอาเทียนออกก็จะเห็นลาย เทคนิคนี้ผูกพันกับชีวิตชาวชวามาหลายร้อยปี จากนั้นจึงแพร่ผ่านคาบสมุทรมลายูเข้ามาในปักษ์ใต้ของไทย หลักฐานในท้องถิ่นระบุว่าการทำบาติกในไทยเริ่มขึ้นที่อำเภอสุไหงโก-ลก จังหวัดนราธิวาส เมื่อ พ.ศ. 2483
ผ้าบาติกใช้เทียนกันสีได้อย่างไร
ผ้าบาติกเป็นการย้อมแบบกันสี (resist dyeing) โดยใช้เทียนเป็นตัวกัน เมื่อเทียนร้อนซึมลงไปในเส้นใยแล้วแข็งตัว เทียนจะปิดเส้นใยตรงนั้นไว้จนน้ำย้อมเข้าไม่ถึง ส่วนที่ไม่มีเทียนจะรับสีตามปกติ ข้อมูลบาติกอินโดนีเซียของยูเนสโกอธิบายไว้ตรงกันว่าช่างวาดลายด้วย "จุดและเส้นของเทียนร้อน" เทียนจะต้านสีย้อมจากพืชและสีอื่น ๆ ทำให้ระบายสีเฉพาะบางส่วนของผ้าได้
การทำบาติกหลายสีไม่ได้ทำครั้งเดียวจบ แต่ต้องวนหลายรอบ ดังนี้
- ลงเทียน บนส่วนที่ต้องการให้คงสีพื้นเดิม
- ย้อมสีแรก โดยทั่วไปมักเริ่มจากสีอ่อน
- ลงเทียนเพิ่ม เพื่อเก็บสีแรกไว้ในบางจุด
- ย้อมสีถัดไป ซึ่งเข้มกว่าเดิม แล้วทำซ้ำจนได้ครบทุกสี
- เอาเทียนออก ด้วยการขูดแล้วต้มในน้ำเดือด
พิพิธภัณฑ์ออสเตรเลียบรรยายขั้นตอนดั้งเดิมไว้ว่า หลังย้อมเสร็จจะแช่ผ้าในน้ำยาคงสี แล้วขูดเทียนออกด้วยมีดก่อนนำไปต้มเพื่อล้างเทียนที่เหลือ ส่วนคำแนะนำของ Dharma Trading ซึ่งเป็นร้านอุปกรณ์ย้อมผ้า ให้เริ่มจากสีอ่อนอย่างสีเหลือง แล้ว เก็บสีเข้มที่สุดไว้ย้อมเป็นรอบสุดท้าย เพราะสีที่ย้อมทีหลังจะซ้อนทับสีที่ย้อมไว้ก่อน
ลายแตกบนผ้าบาติกมาจากไหน
ลายเส้นเล็ก ๆ ที่ดูคล้ายรอยแตกบนผ้าบาติกเกิดจากเทียนที่ร้าวระหว่างการจับผ้า สีย้อมจึงซึมผ่านรอยร้าวลงไปเป็นเส้น ส่วนผสมของเทียนเป็นตัวกำหนดว่าลายแตกจะมากหรือน้อย Dharma Trading อธิบายว่า ขี้ผึ้งแท้หรือเทียนชนิดเหนียวแทบไม่แตก ส่วนพาราฟินล้วนแตกมากเกินไป ช่างจึงผสมทั้งสองชนิดเพื่อคุมลายแตกให้ได้ตามต้องการ เทียนบาติกแบบดั้งเดิมในชวา (เรียกว่า malam) ทำจากขี้ผึ้งเป็นหลัก ตามที่พิพิธภัณฑ์ออสเตรเลียระบุ
บาติกต้องใช้สีที่ย้อมได้ในน้ำเย็นหรือน้ำไม่ร้อน เพราะน้ำร้อนจะละลายเทียนที่ใช้กันสีไว้ สำหรับบาติกบนผ้าฝ้าย Dharma Trading แนะนำสีรีแอคทีฟชนิด Procion MX เนื่องจากใช้กับน้ำเย็นได้ สีรีแอคทีฟชนิดเดียวกันนี้ใช้ทำเสื้อมัดย้อมที่สีจับเส้นใยฝ้ายด้วย มัดย้อมกับบาติกจึงต่างกันแค่ตัวกันสี คือมัดย้อมใช้เชือกรัดผ้า ส่วนบาติกใช้เทียน
จันติ้งกับแม่พิมพ์ทองแดงต่างกันอย่างไร
ผ้าบาติกแบ่งได้ตามเครื่องมือที่ใช้ลงเทียนเป็น 2 แบบหลัก
- บาติกเขียน (batik tulis) ใช้ จันติ้ง (canting หรือ tjanting) ซึ่งเป็นด้ามไม้ปลายติดถ้วยโลหะเล็ก ๆ ไว้ใส่เทียนเหลว มีพวยเล็ก ๆ ให้เทียนไหลออกมาเป็นเส้นหรือหยดเป็นจุด วิธีนี้ทำทีละเส้นจึงช้ามาก Dharma Trading ระบุว่าผ้าซิ่นผืนเดียวอาจใช้เวลาเขียนนานถึง 3 เดือน
- บาติกพิมพ์ (batik cap) ใช้ แม่พิมพ์ทองแดง (cap หรือ tjap) ซึ่งทำจากแผ่นทองแดงบางที่ดัดเป็นลาย จุ่มเทียนแล้วกดซ้ำต่อกันไปบนผ้าคล้ายการพิมพ์บล็อก ที่ใช้ทองแดงเพราะนำความร้อนได้ดี เทียนจึงเหลวอยู่ได้นานพอจะพิมพ์ได้ทั่ว
พิพิธภัณฑ์ออสเตรเลียระบุว่า บาติกพิมพ์ทำง่ายกว่าและต้นทุนถูกกว่าบาติกเขียน และมักพิมพ์ลงบนผ้าที่ทอด้วยเครื่องจักร แหล่งข้อมูลยังให้ปีที่เริ่มใช้แม่พิมพ์ทองแดงไม่ตรงกัน Dharma Trading ระบุว่าชาวชวาพัฒนาแม่พิมพ์นี้ในศตวรรษที่ 20 ส่วนรายงานของ The Jakarta Post ปี 2018 ระบุว่าช่างบางส่วนเริ่มเรียนเทคนิคนี้ราวทศวรรษ 1920 เพื่อแข่งกับผ้าจากอินเดียและจีน แต่ทุกแหล่งตรงกันว่าแม่พิมพ์มาทีหลังจันติ้ง และทำให้ผลิตได้เร็วขึ้นมาก
ปัจจุบันช่างหลายกลุ่มใช้ทั้งสองแบบบนผ้าผืนเดียวกัน คือพิมพ์ลายซ้ำด้วยแม่พิมพ์ แล้วเขียนรายละเอียดด้วยจันติ้ง ในไทยก็มีแม่พิมพ์อีกแบบ คือ บล็อกไม้แกะลาย ซึ่งกลุ่มช่างในปัตตานียังใช้คู่กับการเขียนเทียน
บาติกขึ้นทะเบียนยูเนสโกหรือยัง
บาติกอินโดนีเซีย (Indonesian Batik) ได้รับการขึ้นทะเบียนใน บัญชีตัวแทนมรดกทางวัฒนธรรมที่จับต้องไม่ได้ของมนุษยชาติของยูเนสโกเมื่อปี 2009 (พ.ศ. 2552) การขึ้นทะเบียนครั้งนี้เป็นของอินโดนีเซีย ไม่ได้รวมผ้าบาติกของไทย
ยูเนสโกให้เหตุผลว่าบาติกอยู่ในชีวิตชาวอินโดนีเซีย "ตั้งแต่ต้นจนจบ" ทารกถูกอุ้มในผ้าบาติกที่มีลายสัญลักษณ์เสริมโชค ผู้เสียชีวิตถูกห่อด้วยผ้าบาติกสำหรับงานศพ ผ้าลายสำหรับใส่ประจำวันใช้ในที่ทำงานและสถานศึกษา ลายพิเศษใช้ในงานแต่งงาน พิธีช่วงตั้งครรภ์ และการแสดงหุ่นเงา ความรู้ส่วนใหญ่สืบทอดกันภายในครอบครัว นอกจากนี้ยังมีพิธีโยนผ้าบาติกของราชสำนักลงปากปล่องภูเขาไฟด้วย
สยามกับชวาเกี่ยวข้องกันผ่านผ้าบาติกอย่างไร
ผ้าบาติกเข้ามาเกี่ยวข้องกับราชสำนักสยามตั้งแต่ก่อนจะมีการผลิตในปักษ์ใต้หลายสิบปี พิพิธภัณฑ์ผ้าในสมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ ในพระบรมมหาราชวัง เคยจัดนิทรรศการ "ผ้าบาติกในพระปิยมหาราช สายสัมพันธ์สยามและชวา" และพิมพ์หนังสือประกอบทั้งฉบับภาษาไทยและภาษาอังกฤษ ซึ่งรวบรวมผ้าบาติกของพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 5 ไว้ กว่า 300 ผืน รายการศิลปวัฒนธรรมของไทยพีบีเอส (ออกอากาศ 3 ก.พ. 2563) ก็เล่าถึงลายบาติกในฐานะร่องรอยไมตรีระหว่างสยามกับชวาเมื่อกว่า 100 ปีก่อน
คนใต้รุ่นเก่ายังเรียกผ้าบาติกที่นำเข้าว่า "ผ้ายาวอ" หรือ "จาวอ" ซึ่งหมายถึงชวา ส่วนชื่อ "ปาเต๊ะ" หรือ "บาเต๊ะ" ที่คนใต้ใช้กันทั่วไปก็มาจากคำว่า batik นั่นเอง
ผ้าบาติกเดินทางจากชวามาถึงปักษ์ใต้ได้อย่างไร
ผ้าบาติกเข้ามาในไทยผ่านมาเลเซีย ซึ่งรับอิทธิพลมาจากอินโดนีเซียอีกทอดหนึ่ง ข้อมูลนี้มาจากฐานข้อมูลท้องถิ่นภาคใต้ของสำนักทรัพยากรการเรียนรู้คุณหญิงหลงฯ มหาวิทยาลัยสงขลานครินทร์ ฐานข้อมูลเดียวกันระบุว่า การทำบาติกในไทยเริ่มเมื่อ พ.ศ. 2483 (ค.ศ. 1940) ที่อำเภอสุไหงโก-ลก จังหวัดนราธิวาส ผู้เริ่มทำคือนายแวมะ แวอาลี และนางแวเย๊าะ แวอาแด สองสามีภรรยาชาวไทยเชื้อสายมลายู
ช่างบาติกยุคแรกของไทยใช้เครื่องมือที่หาได้ใกล้ตัว บทความของนิตยสารศิลปวัฒนธรรม (เผยแพร่ออนไลน์ครั้งแรก 29 ธ.ค. 2565) เล่าว่าทั้งสองแกะลายลงบนหัวมันสำปะหลังเพื่อใช้เป็นแม่พิมพ์ จากนั้นจึงเปลี่ยนไปใช้ แม่พิมพ์โลหะที่ผลิตในรัฐกลันตัน ประเทศมาเลเซีย ตามข้อมูลของ ม.อ. เส้นทางนี้แสดงให้เห็นว่ารัฐทางชายฝั่งตะวันออกของมาเลเซียเป็นทางผ่านสำคัญระหว่างชวากับปักษ์ใต้
บาติกเขียนซึ่งใช้ระบายลายแบบงานจิตรกรรมเข้ามาทีหลัง ฐานข้อมูลของ ม.อ. ระบุว่าเมื่อ พ.ศ. 2523 นายเอกสรรค์ อังคารวัลย์ ซึ่งเรียนการทำบาติกมาจากมาเลเซีย เป็นคนแรกที่ทำบาติกแบบเขียนลายในไทย ในเวลาต่อมา แหล่งผลิตสำคัญของภาคใต้ได้แก่ อ.สุไหงโก-ลก จ.นราธิวาส จังหวัดภูเก็ต และ อ.หาดใหญ่ จ.สงขลา รวมทั้งมีการผลิตในยะลาและปัตตานี
ลายบาติกปักษ์ใต้ได้รับอิทธิพลหลายสาย นอกจากลายต้นไม้ ดอกไม้ และลายเรขาคณิตแล้ว ศิลปวัฒนธรรมยังเล่าถึงลายของชาวเปอรานากันที่นำสัญลักษณ์มงคลแบบจีน เช่น ดอกท้อ ดอกโบตั๋น พัด และหงส์ มาผสมกับศิลปะมลายู ในบ้านเรา ผ้าปาเต๊ะจึงเป็นผ้านุ่งประจำวันที่ผู้หญิงวัยกลางคนในภาคใต้นิยมใช้กันมาก
ผ้าบาติกภาคใต้วันนี้: ตัวอย่างจากบาราโหม ปัตตานี
กลุ่มวิสาหกิจชุมชนบาราโหมบาติก ต.บาราโหม อ.เมือง จ.ปัตตานี เป็นตัวอย่างของบาติกภาคใต้ที่ยังใช้วิธีดั้งเดิม ไทยโพสต์ (2 ส.ค. 2569) รายงานว่ากลุ่มนี้ใช้ บล็อกไม้แกะลายร่วมกับการเขียนเทียน และใช้สีจากธรรมชาติในพื้นที่
- กาบมะพร้าว ให้สีน้ำตาล และถ้าเผาก่อนจะให้สีดำอมเทา
- ต้นตะเคียน ให้สีเหลือง
- ครั่ง ให้สีแดง
- ใบโกงกาง ให้สีโทนเขียวอมเหลือง
ลายของบาราโหมเล่าประวัติปัตตานีในฐานะเมืองท่าที่ค้าขายกับชาวอาหรับ เปอร์เซีย และยุโรป เช่น ลายเศษเครื่องถ้วยชามโบราณ ลายช่องลมบ้านไม้เก่า ลายเรือสำเภา ลายแผนที่ลังกาสุกะ และลายเหรียญเงินโบราณ เรื่องนี้คล้ายกับหม้อห้อมของเมืองแพร่ ซึ่งเป็นผ้าย้อมพื้นถิ่นอีกชนิดที่ทั้งเทคนิคและลายเล่าเรื่องของคนในพื้นที่
คำถามที่คนมักถามเรื่องผ้าบาติก
ผ้าบาติกของไทยขึ้นทะเบียนมรดกยูเนสโกแล้วหรือยัง ยังไม่มีการขึ้นทะเบียนผ้าบาติกของไทย ยูเนสโกขึ้นทะเบียน "บาติกอินโดนีเซีย" ในบัญชีตัวแทนมรดกทางวัฒนธรรมที่จับต้องไม่ได้ของมนุษยชาติเมื่อปี 2009 (พ.ศ. 2552) ถ้าพูดว่าบาติกได้รับการรับรองจากยูเนสโก ต้องหมายถึงบาติกของอินโดนีเซียเท่านั้น
ผ้าบาติกกับผ้ามัดย้อมต่างกันตรงไหน ทั้งสองแบบเป็นการย้อมกันสีเหมือนกัน แต่ใช้ตัวกันสีต่างกัน มัดย้อมใช้เชือกหรือหนังยางรัดผ้าให้แน่นจนสีเข้าไม่ถึง ส่วนบาติกใช้เทียนร้อนเขียนหรือพิมพ์ลงบนผ้า บาติกจึงทำลายเส้นคมและลายละเอียดได้มากกว่า ขณะที่มัดย้อมมักได้ลายฟุ้ง ๆ ขอบไม่ชัด
ทำไมคนใต้เรียกผ้าบาติกว่าผ้าปาเต๊ะ "ปาเต๊ะ" หรือ "บาเต๊ะ" เป็นเสียงที่เพี้ยนมาจากคำว่า batik ในภาษาชวาและมลายู คนใต้รุ่นเก่ายังเรียกผ้าบาติกที่นำเข้าว่า "ผ้ายาวอ" หรือ "จาวอ" ซึ่งหมายถึงชวา ชื่อเรียกเหล่านี้สะท้อนว่าผ้าบาติกเดินทางมาจากชวา
ถ้าอยากลองทำบาติกเองที่บ้าน ต้องใช้สีแบบไหน ต้องใช้สีที่ย้อมได้ในน้ำเย็น เพราะน้ำร้อนจะละลายเทียนที่ใช้กันสีไว้ ถ้าย้อมบนผ้าฝ้าย Dharma Trading แนะนำสีรีแอคทีฟชนิด Procion MX พอย้อมเสร็จก็เอาเทียนออกด้วยการต้มในน้ำผสมผงซักฟอกเล็กน้อย หรือราดน้ำร้อนจัดลงบนผ้า
บาติกเขียนกับบาติกพิมพ์ แบบไหนแพงกว่า โดยทั่วไปบาติกเขียนแพงกว่า เพราะช่างต้องใช้จันติ้งลงเทียนทีละเส้น ผ้าผืนใหญ่อาจใช้เวลาหลายเดือน ส่วนบาติกพิมพ์ใช้แม่พิมพ์ทองแดงกดเทียนซ้ำเป็นลาย พิพิธภัณฑ์ออสเตรเลียระบุว่าบาติกพิมพ์ทำง่ายกว่าและต้นทุนถูกกว่า แต่ผ้าหลายผืนก็ใช้ทั้งสองวิธีร่วมกัน
แหล่งอ้างอิง
- UNESCO – Indonesian Batik (ขึ้นทะเบียน 2009)
- Australian Museum – The Batik Process
- Dharma Trading – Introduction to Batik
- Dharma Trading – All About Tjaps
- The Jakarta Post – Preserving traditional values through stamped batik (2018)
- ฐานข้อมูลท้องถิ่นภาคใต้ ม.อ. – ผ้าบาติก (Batik)
- ศิลปวัฒนธรรม – "ผ้าปาเต๊ะ" ศิลปะลวดลายบนผืนผ้าของชาวใต้ (ผ่าน LINE TODAY)
- ไทยโพสต์ – "บาราโหม" เรื่องเล่าบาติกบนผืนผ้า
- กรุงเทพธุรกิจ – หนังสือและนิทรรศการผ้าบาติกในพระปิยมหาราช
- Thai PBS – หัวใจในลายผ้า: ผ้าบาติก สายสัมพันธ์สยาม-ชวา





