ผ้าทอกะเหรี่ยงปกาเกอะญอที่ทอด้วยกี่เอวคือผ้าที่ผู้ทอนั่งทอเอง โดยใช้ลำตัวของตัวเองดึงเส้นด้ายให้ตึง ไม่มีโครงเครื่องทอขนาดใหญ่ ส่วนลวดลายบนผืนผ้า งานวิจัยในจังหวัดเพชรบุรีแบ่งไว้เป็น 4 กลุ่ม ได้แก่ ลายจก ลายยกดอก ลายมัดย้อม และลายปัก แต่ความหมายของแต่ละลายขึ้นกับชุมชน ไม่มีคำแปลกลางที่ใช้ได้ทุกหมู่บ้าน
กี่เอวคืออะไร และทอผ้าอย่างไร
กี่เอว (backstrap loom หรือบางตำราเรียกว่า belt loom) คือเครื่องทอผ้าแบบง่ายที่มีไม้สองท่อน โดยขึงเส้นด้ายยืนไว้ระหว่างไม้ทั้งสอง ไม้ท่อนหนึ่งผูกกับของที่อยู่กับที่ อีกท่อนผูกกับผู้ทอผ่านสายคาดหลัง ผู้ทอเอนตัวไปด้านหลังเพื่อใช้น้ำหนักตัวดึงเส้นด้ายให้ตึง ตามที่สารานุกรมออนไลน์ Wikipedia อธิบายเรื่องกี่ชนิดนี้ไว้
เพราะผู้ทอเป็นคนขึงเส้นด้ายด้วยตัวเอง หน้าผ้าที่ได้จึงแคบ ความกว้างถูกจำกัดด้วยช่วงแขนของผู้ทอ กี่เอวไม่ใช่กี่ที่ทอได้เร็ว แต่ทำจากไม้กับเชือกเป็นหลัก และ Wikipedia ระบุว่าทอได้ทั้งผ้าเรียบง่ายและผ้าลายซับซ้อน ในงานวิจัยเรื่องผ้าทอกะเหรี่ยงจังหวัดเพชรบุรีของศิริเพ็ญ ภู่มหภิญโญ (2563) ผู้วิจัยบันทึกว่าชาวกะเหรี่ยงยังสืบทอดการใช้กี่เอวแบบดั้งเดิมอยู่ และบางกลุ่มมีกี่กระตุกด้วย ซึ่งทอได้มากและเร็วกว่า แต่ต้องฝึกฝนมากกว่า
งานทอไม่ได้เริ่มที่กี่ ในหมู่บ้านหล่ายแก้ว อำเภอดอยเต่า จังหวัดเชียงใหม่ ตามรายงานของไทยพีบีเอส (17 ก.พ. 2566) ผู้ทอทำเองทุกขั้นตอน ตั้งแต่ปลูกฝ้าย อีดเมล็ดออก ตีให้ฟู ปั่นเป็นเส้นด้าย ย้อมสี แล้วจึงทอ
ผ้าทอกะเหรี่ยงมีลายอะไรบ้าง
ผ้าทอกะเหรี่ยงที่ศิริเพ็ญ ภู่มหภิญโญ ศึกษาที่อำเภอหนองหญ้าปล้อง จังหวัดเพชรบุรี แบ่งลวดลายได้ 4 กลุ่ม คือ อองกึ๊ยหรือลายจก, อองทาหรือลายยกดอก, หนึ่ยไคยหรือลายมัดย้อม และเฉะหรือลายปัก งานวิจัยเดียวกันบอกว่าลวดลายส่วนใหญ่สร้างจากรูปทรงเรขาคณิต ใช้เส้นหลายแบบสร้างจังหวะ และนิยมสีแดง เขียว เหลือง ขาว และดำ
ลายจกเป็นกลุ่มที่คนรู้จักมากที่สุด ผู้ทอบ้านหล่ายแก้วบอกกับไทยพีบีเอสว่าไม่ใช้วิธีปัก แต่ใช้นิ้วจกเส้นด้ายทีละเส้นเข้าไปในผืนผ้า ส่วนผ้าของชุมชนบ้านห้วยฮ่อมนอก จังหวัดลำพูน ตามงานวิจัยปี 2568 ใช้วิธีทอที่ผสานเทคนิคจกกับมัดหมี่ และตกแต่งด้วยลูกเดือย
ชื่อกลุ่มลายข้างต้นเป็นการจัดหมวดของงานวิจัยหนึ่งฉบับในหนึ่งพื้นที่ ชุมชนอื่นอาจเรียกต่างหรือแบ่งต่างได้ ถ้าอยากรู้เรื่องลายจกของภาคเหนืออีกสาย ดูเพิ่มได้ที่บทความ ตีนจกแม่แจ่ม ลายล้านนาบอกอะไร ซึ่งเป็นผ้าคนละกลุ่มกัน
ลวดลายบนผ้ากะเหรี่ยงมีความหมายว่าอะไร
ความหมายของลายบนผ้ากะเหรี่ยงไม่มีคำตอบเดียวที่ใช้ได้ทุกชุมชน งานวิจัยที่บ้านห้วยฮ่อมนอก อำเภอแม่ทา จังหวัดลำพูน สัมภาษณ์และสนทนากลุ่มผู้ให้ข้อมูลหลัก 26 คน พบว่าลายโบราณของชุมชนมาจากธรรมชาติรอบตัว เช่น ภูเขา แมงมุม ต้นข้าว และลำธาร รวมกับความเชื่อและประเพณีของชาวปกาเกอะญอ โดยบันทึกลายโบราณที่ยังสืบต่อมา 14 ลาย เช่น ลายตาไก่ ลายต้นไม้ ลายคลื่น ลายน้ำ ลายปีกผีเสื้อ และลายก้างปลา
ข้อมูลนี้ใช้อธิบายชุมชนบ้านห้วยฮ่อมนอกเท่านั้น ไม่ควรเอาไปสรุปว่าลายตาไก่หรือลายน้ำของหมู่บ้านอื่นต้องมีความหมายเดียวกัน ถ้าเห็นผ้าชิ้นหนึ่งแล้วอยากรู้ความหมาย วิธีที่แม่นกว่าคือถามผู้ทอหรือกลุ่มทอผ้าของหมู่บ้านนั้น
การถ่ายทอดลายก็เล่าไว้ต่างกันตามชุมชน งานวิจัยที่บ้านไม้สลี อำเภอทุ่งหัวช้าง จังหวัดลำพูน ซึ่งศึกษากลุ่มแม่บ้านกะเหรี่ยง 15 คน พบว่าการทอผ้าเป็นหน้าที่ของเด็กผู้หญิงที่ได้รับการสืบทอดจากแม่ ในชุมชนนั้นจึงเป็นสายสัมพันธ์ในครอบครัวและเครือญาติ ผลนี้มาจากกลุ่มตัวอย่างเล็ก ๆ ในหมู่บ้านเดียว
ผ้าทอกะเหรี่ยงย้อมสีจากอะไร
ผ้าทอกะเหรี่ยงแบบดั้งเดิมย้อมด้วยวัตถุดิบจากธรรมชาติ แต่พืชที่ใช้และสีที่ได้ต่างกันตามพื้นที่และผู้ทอ ไทยพีบีเอสรายงานว่าผ้าทอดอยเต่าได้สีเหลืองจากใบมะม่วง สีน้ำตาลจากเปลือกไม้ประดู่ สีเทาจากมะเกลือ และสีฟ้าจากครามหรือฮ่อม รวมถึงสีชมพูจากรากไม้สล้างที่ผู้ทอบอกว่ามีเฉพาะที่ดอยเต่า
อีกแหล่งหนึ่งคืองานวิจัยเพชรบุรีที่อ้างข้อมูลของพิทยา อินทร์มี (2560) ระบุว่าเดิมใช้สีแดงจากไม้ประดู่ ไม้แดงหรือไม้ฝาง สีเหลืองจากขมิ้นหรือขนุน สีเขียวจากเปลือกและใบสมอป่า สีกรมท่าจากใบคราม และสีดำจากผลมะเกลือ จะเห็นว่าไม้ประดู่ถูกบันทึกเป็นสีน้ำตาลในรายงานหนึ่งและสีแดงในอีกฉบับ ทั้งสองแหล่งไม่ได้อธิบายว่าทำไมต่างกัน งานวิจัยเพชรบุรีบอกด้วยว่าปัจจุบันหลายกลุ่มใช้เส้นด้ายสำเร็จรูปเพื่อความสะดวก
เรื่องเคมีของการย้อมสีธรรมชาติและสารช่วยติดสี อ่านต่อได้ที่บทความ ย้อมสีธรรมชาติ สารช่วยติดสี ครั่ง คราม ทำงานอย่างไร และเรื่องเสื้อหม้อฮ่อมที่ย้อมครามของล้านนาอยู่ในบทความ เสื้อหม้อฮ่อม ผ้าย้อมครามล้านนา
ผ้าทอกะเหรี่ยงยังอยู่ในหมู่บ้านอย่างไรทุกวันนี้
หลายชุมชนกำลังเจอปัญหาคนทอลดลง งานวิจัยห้วยฮ่อมนอกระบุปัญหาหลักว่าอิทธิพลวัฒนธรรมภายนอกทำให้ลายดั้งเดิมลดลง ความนิยมลดลงเพราะไม่ร่วมสมัย คนรุ่นใหม่ไปทำงานในเมือง และขาดช่องทางขาย ส่วนที่หล่ายแก้ว ไทยพีบีเอสรายงานว่าเมื่อก่อนชาวบ้านทอกันกว่าร้อยครัวเรือน ภายหลังเหลือไม่ถึง 30 คน แต่เมื่อออกแบบให้ทันสมัยและขายทั้งในตัวเมืองเชียงใหม่และออนไลน์ ผู้ที่เคยทอก็กลับมา
ข้อที่น่าสังเกตคือการปรับดีไซน์มีเส้นที่ชุมชนไม่ข้าม ผู้ทอที่หล่ายแก้วเล่าว่าผ้าซิ่นเป็นของใช้ส่วนล่างของร่างกาย จึงไม่นำมาทำหมวกตามความเชื่อ ถ้าจะนำลายผ้าไปใช้กับสินค้าอื่น ๆ ควรคุยกับเจ้าของวัฒนธรรมก่อน
คำถามที่พบบ่อย
ผ้าทอกี่เอวของกะเหรี่ยงต่างจากผ้าทอด้วยกี่กระตุกอย่างไร
กี่เอวใช้ไม้สองท่อนขึงด้ายยืน ท่อนหนึ่งผูกกับของที่อยู่กับที่ อีกท่อนผูกกับสายคาดหลังของผู้ทอ ผู้ทอใช้น้ำหนักตัวดึงให้ตึง ส่วนกี่กระตุกเป็นเครื่องมือที่พัฒนาขึ้นใหม่เพื่อให้ทอได้จำนวนมากและเร็วขึ้น ตามงานวิจัยเพชรบุรี (2563) แต่ต้องอาศัยความชำนาญมากกว่า ชาวกะเหรี่ยงยังใช้ทั้งสองแบบ
ลายจกของกะเหรี่ยงกับลายยกดอกต่างกันอย่างไร
งานวิจัยเพชรบุรีจัดลายจกเป็นกลุ่มอองกึ๊ย และลายยกดอกเป็นกลุ่มอองทา ผู้ทอบ้านหล่ายแก้วบอกว่าลายจกใช้นิ้วจกเส้นด้ายทีละเส้น ไม่ได้ปักทับ งานวิจัยที่ใช้ไม่ได้อธิบายขั้นตอนทอลายยกดอกละเอียด จึงยังบอกความต่างเชิงเทคนิคทั้งหมดไม่ได้จากแหล่งนี้
ลายบนผ้ากะเหรี่ยงมีความหมายเหมือนกันทุกหมู่บ้านไหม
ไม่เหมือนกันทุกหมู่บ้าน งานวิจัยห้วยฮ่อมนอก (2568) บันทึกลายโบราณ 14 ลายที่ได้แรงบันดาลใจจากธรรมชาติและความเชื่อของชุมชนนั้น ความหมายที่บันทึกไว้ใช้ได้กับชุมชนนั้นเป็นหลัก ถ้าอยากรู้ความหมายของผ้าชิ้นหนึ่งให้ถามผู้ทอหรือกลุ่มทอผ้าของหมู่บ้านที่ทอ
ผ้าทอกะเหรี่ยงย้อมสีธรรมชาติจากอะไรได้บ้าง
ตามไทยพีบีเอส (2566) ผ้าทอดอยเต่าได้สีเหลืองจากใบมะม่วง สีน้ำตาลจากเปลือกไม้ประดู่ สีเทาจากมะเกลือ และสีฟ้าจากครามหรือฮ่อม งานวิจัยเพชรบุรียังบันทึกสีแดงจากไม้ประดู่หรือฝาง และสีเหลืองจากขมิ้นหรือขนุน แต่ชนิดพืชและเฉดสีต่างกันตามพื้นที่และผู้ทอ
แหล่งอ้างอิง
- ศิริเพ็ญ ภู่มหภิญโญ (2563). การออกแบบลวดลายเรขศิลป์ผ้าพิมพ์ลายจากอัตลักษณ์ผ้าทอกะเหรี่ยง อำเภอหนองหญ้าปล้อง จังหวัดเพชรบุรี. วารสารมนุษยสังคมปริทัศน์ ปีที่ 22 ฉบับที่ 2. https://www.tci-thaijo.org/articles/social05-252895
- ไทยพีบีเอส (17 ก.พ. 2566). "ผ้าทอกะเหรี่ยง" บ้านหล่ายแก้ว ดีไซน์ใหม่บนขนบเดิม. https://www.thaipbs.or.th/news/content/324692
- การพัฒนาผลิตภัณฑ์ผ้าทอกะเหรี่ยงลายโบราณของชุมชนบ้านห้วยฮ่อมนอก ตำบลทาแม่ลอบ อำเภอแม่ทา จังหวัดลำพูน (2568). วารสารล้านนาวิจัยปริทรรศน์ ปีที่ 6 ฉบับที่ 2. https://so13.tci-thaijo.org/index.php/JOLRR/article/download/1662/2083/23133
- แนวทางการอนุรักษ์และส่งเสริมการออกแบบผ้าทอกี่เอวของกลุ่มแม่บ้านชาติพันธุ์กะเหรี่ยง บ้านไม้สลี อำเภอทุ่งหัวช้าง จังหวัดลำพูน. วารสารพุทธศาสตร์ศึกษา. https://so02.tci-thaijo.org/index.php/JBS/article/view/260934
- Wikipedia, Loom (หัวข้อ Backstrap loom). https://en.wikipedia.org/wiki/Loom





