ย้อมผ้าด้วยสีธรรมชาติแล้วต้องใช้สารช่วยติดสี หรือมอร์แดนต์ เพราะสีจากพืชและครั่งละลายน้ำได้ ย้อมติดเส้นใยง่ายแต่ไม่ทนด้วยตัวเอง ซักทีสีก็หลุดออกมา สารส้ม น้ำสนิม และแทนนินจึงทำหน้าที่เหมือนตัวเชื่อมสีเข้ากับเส้นใย และยังเปลี่ยนเฉดสีสุดท้ายด้วย
สีธรรมชาติทำไมถึงต้องมีสารช่วยติดสี
สีย้อมธรรมชาติส่วนใหญ่ละลายน้ำได้ และทำปฏิกิริยากับเส้นใยธรรมชาติได้ดีทั้งเส้นใยจากพืชและจากสัตว์ จึงย้อมติดง่าย แต่คู่มือการย้อมไหมด้วยสีธรรมชาติของ วช. (ขนิษฐา เจริญลาภ และปิยะพร คามภีรภาพพันธ์, 2564) ระบุว่าสีแบบนี้ไม่ทนด้วยตัวเอง เมื่อซักล้างสีจะละลายน้ำออกมาได้ง่าย
มอร์แดนต์เข้ามาแก้ตรงนี้ ตามคู่มือเล่มเดียวกัน สารช่วยติดสีทำหน้าที่ยึดโมเลกุลของสีให้ติดกับโมเลกุลของเส้นใยดีขึ้น และทำให้เฉดสีเปลี่ยนไปจากสีเดิมของพืชด้วย กรมการพัฒนาชุมชนอธิบายว่ามอร์แดนต์ส่วนใหญ่เป็นเกลือของโลหะ ที่สร้างพันธะเชิงซ้อนจับทั้งโมเลกุลสีและเส้นใยไว้พร้อมกัน
ถ้าอยากรู้ว่าสีบนเสื้อโรงงานตกด้วยเหตุผลคนละแบบ อ่านต่อได้ที่ เสื้อใหม่สีตก เกิดจากอะไร และเช็กก่อนซักรวมได้ยังไง
สารส้ม น้ำสนิม น้ำปูนใส ต่างกันตรงไหน
สารส้มให้สีสด สว่าง และไม่ทำให้เฉดเพี้ยนจากสีของพืชมากนัก ส่วนน้ำสนิมเหล็กทำให้สีเข้ม หม่น ออกเทาไปถึงดำ นี่เป็นความต่างหลักที่ช่างย้อมเลือกใช้ตามเฉดที่ต้องการ
คู่มือ วช. จำแนกมอร์แดนต์เป็น 3 กลุ่ม คือเกลือของโลหะ สารแทนนิน และน้ำมัน (เช่น turkey red oil ที่ใช้ร่วมกับสารส้ม) ในกลุ่มเกลือโลหะ สารประกอบอะลูมิเนียมอย่างสารส้มช่วยให้สีสดใส แต่ความคงทนของสีต่อแสงไม่ค่อยดี ส่วนสารประกอบเหล็กทำให้สีเข้มและหม่น แต่ทนต่อแสงและการซักดี สารประกอบทองแดงเจือสีเขียวและทนทั้งแสงและการซักดี
ภูมิปัญญาพื้นบ้านไทยใช้ของที่หาได้ในท้องถิ่นแทน กรมการพัฒนาชุมชนรวบรวมไว้ เช่น
- น้ำสนิมเหล็ก ให้ฤทธิ์ของเหล็ก สีเข้มหม่น
- น้ำด่างขี้เถ้า และน้ำปูนใส ฤทธิ์ด่างช่วยปรับเฉดและตรึงสี เช่น สีจากคราม
- น้ำมะขามเปียก มีฤทธิ์กรดและมีแทนนิน ช่วยปรับเฉดและความติดทน
- น้ำโคลน โคลนที่มีธาตุเหล็กใช้หมักผ้าให้สีเข้มขึ้น
ข้อควรระวังจากคู่มือ วช. คือไม่ควรใช้เกลือโลหะมากเกินไป เพราะโลหะจะตกค้างในน้ำทิ้งหลังย้อม และเหล็กปริมาณมากเกินไปทำให้เส้นด้ายหรือผ้าเปื่อยได้
มอร์แดนต์เปลี่ยนสีเดียวกันให้เป็นคนละเฉดได้จริงไหม
ได้ งานวิจัยตัวอย่างที่ตรวจสอบได้คือการย้อมผ้าไหมด้วยสารสกัดใบยางพาราที่ตีพิมพ์ในวารสารไทย (ฐานข้อมูล TCI-ThaiJO) ใช้สารสกัดใบยางพาราตัวเดียวกันและทดลองสารช่วยติดสี 3 ชนิด สารส้มให้เฉดเหลือง จุนสีให้เฉดน้ำตาลแกมเขียว และสนิมเหล็กให้เฉดเทา
งานวิจัยเดียวกันเปรียบเทียบเวลาใส่มอร์แดนต์ 3 แบบ คือก่อนย้อม ระหว่างย้อม และหลังย้อม พบว่าแบบเติมระหว่างย้อมให้ค่าความเข้มของเฉดสีมากที่สุด และผ้าที่ได้มีความคงทนต่อการซักอยู่ในระดับดีมาก ตัวเลขนี้มาจากสภาพทดลองของงานนั้น (ย้อมผ้าไหม สารสกัดใบยางพาราต่อน้ำ 1 ต่อ 40 ที่ 90 องศาเซลเซียส นาน 60 นาที) ไม่ควรยกไปใช้กับพืชหรือเส้นใยอื่นโดยตรง
ส่วนในงานพื้นบ้าน กรมการพัฒนาชุมชนบอกว่าแบบแช่มอร์แดนต์ก่อนแล้วจึงย้อม เป็นวิธีที่นิยมและควบคุมผลได้ดีที่สุด การใส่พร้อมย้อมสะดวกและเร็ว แต่คุมเฉดได้น้อยกว่า
ครั่งกับสารส้ม ย้อมไหมทำกันอย่างไร
ครั่งเป็นสีจากสัตว์ ที่ได้จากสารที่ขับออกจากตัวแมลงครั่งเอง การย้อมไหมด้วยครั่งตามคู่มือ วช. เริ่มจากสกัดสีด้วยครั่งตำละเอียด 1 ส่วนต่อน้ำ 10 ส่วน เติมน้ำมะขามเปียกเพื่อให้น้ำย้อมมีค่าพีเอชราว 3.5 ถึง 4 ให้ความร้อนถึง 70 องศาเซลเซียสก่อนใส่เส้นไหม แล้วเพิ่มเป็น 95 องศาเซลเซียส ย้อมนาน 30 นาที
ขั้นต่อมาคือมอร์แดนต์หลังย้อม แช่เส้นไหมในสารละลายสารส้ม 1 ส่วนต่อน้ำ 200 ส่วน นาน 15 นาที แล้วล้างให้สะอาด ผึ่งในที่ร่ม นี่คือตัวอย่างเดียวในคู่มือนี้ ใช้กับเส้นไหมโดยเฉพาะ สูตรสำหรับผ้าฝ้ายต้องดูแหล่งอื่น
ผ้าฝ้ายย้อมสีธรรมชาติต้องทำอะไรเพิ่มไหม
ผ้าฝ้ายเป็นเส้นใยเซลลูโลส ซึ่งมีวิธีเตรียมแบบดั้งเดิมที่ใช้แทนนินคู่กับสารส้ม ร้านขายอุปกรณ์ย้อมสีธรรมชาติ Botanical Colors ในสหรัฐอเมริกาเรียกวิธีแทนนินกับสารส้มว่าเป็นมอร์แดนต์แบบดั้งเดิมของเส้นใยเซลลูโลส ทางฝั่งไทย กรมการพัฒนาชุมชนระบุว่าแทนนินช่วยให้สีเกาะเส้นใยเซลลูโลสอย่างผ้าฝ้ายได้ดีขึ้น และมักใช้ร่วมกับสารส้มเพื่อเพิ่มความติดทน
แทนนินพบในของฝาด เช่น เปลือกไม้ ใบชา ใบฝรั่ง กล้วยดิบ และเปลือกมะพร้าว ตามคู่มือ วช. วิธีของภูมิปัญญาพื้นบ้านจึงมักใช้สารฝาดแล้วตามด้วยสารส้มกับน้ำด่างขี้เถ้าสำหรับฝ้าย ส่วนไหมและขนสัตว์ใช้กรดอ่อนอย่างน้ำส้มสายชูหรือน้ำหมักผลไม้เปรี้ยวช่วยให้สีติด ตามที่บริษัท Nitas Tessile รวบรวมไว้
ครามต้องใช้มอร์แดนต์ไหม
ครามต่างจากสีธรรมชาติทั่วไป เพราะเป็นสีที่ไม่ละลายน้ำ คู่มือ วช. ยกครามเป็นตัวอย่างสีธรรมชาติที่ไม่ละลายน้ำ ซึ่งต่างจากสีส่วนใหญ่ จึงไม่เข้ากับคำอธิบายเรื่องสีละลายน้ำที่ต้องมีมอร์แดนต์ช่วยยึด
งานพื้นบ้านบางแห่งใช้น้ำปูนใสหรือน้ำด่างช่วยปรับเฉดและตรึงสีของคราม ตามที่กรมการพัฒนาชุมชนรวบรวม ถ้าอยากเห็นผ้าย้อมครามที่ทนซักในงานจริง อ่านต่อที่ หม้อห้อม ผ้าย้อมครามเมืองแพร่ ทำไมสีไม่ตก หรือถ้าสงสัยว่าสีติดผ้าฝ้ายได้อย่างไร ลองดู ผ้ามัดย้อมติดสีได้อย่างไร จากชิโบริถึงเสื้อยืดมัดย้อม
คำถามที่พบบ่อยเรื่องมอร์แดนต์และสีย้อมธรรมชาติ
มอร์แดนต์ คืออะไร ทำไมสีธรรมชาติถึงขาดไม่ได้
มอร์แดนต์ หรือสารช่วยติดสี คือสารที่ช่วยยึดโมเลกุลของสีย้อมธรรมชาติให้ติดกับเส้นใยแน่นขึ้น ส่วนใหญ่เป็นเกลือของโลหะ เช่น สารส้มและสนิมเหล็ก สีธรรมชาติเกือบทุกชนิดละลายน้ำได้ ถ้าไม่ใช้มอร์แดนต์ สีจะติดไม่ทน ซักแล้วหลุดออกมาได้ง่าย และเฉดสีก็คุมยากกว่าด้วย
ย้อมผ้าสีธรรมชาติโดยไม่ใช้สารส้มได้ไหม
ได้ ในภูมิปัญญาพื้นบ้านมีสารช่วยตัวอื่น เช่น น้ำสนิมเหล็ก น้ำด่างขี้เถ้า น้ำปูนใส น้ำมะขามเปียก และแทนนินจากพืชฝาด แต่แต่ละตัวให้เฉดและความทนต่างกัน เช่น น้ำสนิมเหล็กให้สีหม่น ส่วนครามเป็นกรณีพิเศษที่ย้อมด้วยวิธีของตัวเอง
น้ำสนิมเหล็กทำให้สีเป็นอย่างไร ใช้เยอะได้ไหม
น้ำสนิมเหล็กทำให้สีเข้มขึ้นและหม่นลง ออกเฉดเทาถึงดำ แต่ทนแสงและการซักดี ตามคู่มือ วช. ไม่ควรใช้มากเกินไป เพราะเหล็กปริมาณมากทำให้เส้นด้ายหรือผ้าเปื่อยได้ และโลหะตกค้างในน้ำทิ้งหลังย้อมด้วย
ย้อมครั่งต้องใช้อะไรช่วยติดสี
ตามตัวอย่างของคู่มือ วช. ย้อมไหมด้วยครั่งใช้สารส้มเป็นมอร์แดนต์ โดยแช่หลังย้อมในสารละลายสารส้ม 1 ส่วนต่อน้ำ 200 ส่วน นาน 15 นาที น้ำย้อมปรับให้เป็นกรดอ่อนด้วยน้ำมะขามเปียก นี่เป็นสูตรสำหรับเส้นไหม ไม่ใช่สูตรสำหรับผ้าฝ้าย
ผ้าฝ้ายย้อมสีธรรมชาติควรใช้อะไรช่วยติดสี
ผ้าฝ้ายเป็นเส้นใยเซลลูโลส วิธีดั้งเดิมคือใช้แทนนินจากพืชฝาดก่อน ตามด้วยสารส้ม จึงจะช่วยให้สีเกาะได้ทนกว่า ตามที่กรมการพัฒนาชุมชนและ Botanical Colors ระบุ ปริมาณและเวลาที่เหมาะต่างกันไปตามผ้าและพืชที่ใช้ ควรทดลองกับเศษผ้าก่อน
แหล่งอ้างอิง
- ขนิษฐา เจริญลาภ และปิยะพร คามภีรภาพพันธ์ (2564), คู่มือการถ่ายทอดเทคโนโลยีการย้อมไหมด้วยสีธรรมชาติและการบำบัดน้ำเสียที่เหมาะสม, สำนักงานการวิจัยแห่งชาติ (วช.), ISBN 978-616-588-662-8 (explore.nrct.go.th)
- กรมการพัฒนาชุมชน (จังหวัดสมุทรปราการ), ทำความรู้จัก..มอร์แดนต์ (Mordant) (samutprakan.cdd.go.th)
- การศึกษาการย้อมสีธรรมชาติจากใบยางพารา โดยใช้สารส้ม จุนสี และสนิมเหล็กเป็นสารช่วยติดสี, Thai-Journal Online (tci-thaijo.org/articles/physical02-243433)
- Botanical Colors, How to Mordant with Tannin and Alum (botanicalcolors.com)
- Nitas Tessile, ภูมิปัญญาการย้อมผ้าในอดีต (nitas-tessile.com/traditional-dyeing)





