เชียงใหม่, ประเทศไทย

เสื้อราชปะแตน มาจากไหน ทำไมชื่อเพี้ยนจาก Raj Pattern

22 พฤศจิกายน 2569
เสื้อราชปะแตน มาจากไหน ทำไมชื่อเพี้ยนจาก Raj Pattern

เสื้อราชปะแตนคือเสื้อนอกสีขาวคอตั้ง กระดุมห้าเม็ด ชื่อเพี้ยนมาจากคำว่า Raj Pattern ที่แปลว่าแบบหลวง เกิดในสมัยรัชกาลที่ 5 จากเสื้อคอปิดที่ไม่ต้องผูกเน็กไท ต่อมาเป็นเครื่องแบบข้าราชการ

เสื้อราชปะแตน (อ่านว่า ราด-ชะ-ปะ-แตน) คือเสื้อนอกคอตั้งปิดมิดชิด กลัดกระดุมตลอดแนว ชื่อเพี้ยนมาจากคำว่า "ราชแพทเทิร์น" (Raj Pattern) ที่แปลว่าแบบหลวง เป็นคำที่เอาคำบาลี "ราช" มาต่อกับคำอังกฤษ "Pattern" ตามบันทึกที่กรมพระยาดำรงราชานุภาพเขียนไว้และสื่อวัฒนธรรมหลายแห่งอ้างต่อ ตามบันทึกเดิม เสื้อตัวนี้เกิดจากเรื่องความร้อนของอากาศระหว่างการเดินทาง

เสื้อราชปะแตนคืออะไร ต่างจากสูทธรรมดาตรงไหน

เสื้อราชปะแตนคือเสื้อนอกสีขาวคอตั้งสูง กลัดกระดุมห้าเม็ดตลอดอก ใช้เป็นเครื่องแบบปกติขาวของข้าราชการไทยมานาน ตามที่นิตยสารศิลปวัฒนธรรม (ฉบับออนไลน์ เผยแพร่ ส.ค. 2567) และ Wikipedia อธิบายไว้ จุดต่างจากสูทแบบตะวันตกคือสูทเปิดอกต้องใส่เสื้อเชิ้ตชั้นในและผูกเน็กไท แต่เสื้อราชปะแตนปิดคอในตัว จึงไม่ต้องใส่เสื้อชั้นในและไม่ต้องผูกอะไรที่คอ

ชุดมาตรฐานเดิมมักจับคู่กับผ้าโจงกระเบนสีกรมท่า หรือที่เรียกสั้น ๆ ว่าผ้าม่วง สวมถุงเท้ายาวถึงเข่าและรองเท้าหุ้มส้น ตามที่ Wikipedia ภาษาไทยระบุ ภายหลังมีการสวมกับกางเกงแพรด้วย คนเลยมักนึกถึงเสื้อตัวนี้เป็นชุดเต็มทั้งชุด ไม่ได้นึกถึงแค่ตัวเสื้อ

ทำไมต้องมีเสื้อแบบนี้ เรื่องเริ่มจากอะไร

เสื้อราชปะแตนเกิดขึ้นในสมัยรัชกาลที่ 5 จากการเสด็จประพาสอินเดียที่เมืองกัลกัตตา มีรับสั่งให้ช่างตัดเสื้อคอปิดกลัดกระดุมตลอดตัว เพราะสูทเปิดอกแบบฝรั่งต้องมีเสื้อชั้นในกับผ้าผูกคอ ซึ่งร้อนเกินไปสำหรับใส่ลำลอง ตามบันทึกของกรมพระยาดำรงราชานุภาพที่นิตยสารศิลปวัฒนธรรมอ้างไว้

เรื่องปีนั้น แหล่งข้อมูลบอกไม่ตรงกัน Wikipedia ภาษาอังกฤษใช้ปี ค.ศ. 1871 ส่วน Wikipedia ภาษาไทยระบุเดือนธันวาคม พ.ศ. 2415 ขณะที่ข้อความที่อ้างจากบันทึกเดิมในนิตยสารศิลปวัฒนธรรมเขียนช่วงปีไว้ว่า พ.ศ. 2114-2415 ซึ่งดูเป็นการพิมพ์คลาดเคลื่อน บทความนี้จึงไม่ฟันธงปีเดียว บอกได้แค่ว่าเกิดขึ้นช่วงต้นทศวรรษ 2410 ของ พ.ศ. หรือราวต้นทศวรรษ 1870 ของ ค.ศ.

ชื่อราชปะแตนมาจากไหน ทำไมเพี้ยนจาก Raj Pattern

ชื่อราชปะแตนมาจากคำว่าราชแพทเทิร์น (Raj Pattern) ซึ่งประกอบจากคำบาลีว่า "ราช" กับคำอังกฤษว่า "Pattern" แปลรวมว่าแบบหลวง แล้วคนไทยออกเสียงเพี้ยนไปเป็นราชปะแตนในภายหลัง ตามที่ราชบัณฑิตยสถานผ่านการอ้างของ Wikipedia และบันทึกที่นิตยสารศิลปวัฒนธรรมอ้างไว้ตรงกัน

คำถามที่คนสนใจต่อคือใครเป็นผู้คิดชื่อ นิตยสารศิลปวัฒนธรรมและ Wikipedia ระบุตรงกันว่าเป็นเจ้าพระยาภาสกรวงศ์ (พร บุนนาค) ขณะดำรงตำแหน่งราชเลขานุการ ส่วนเว็บไซต์ของบริษัทตัดเครื่องแบบแห่งหนึ่งที่เปิดอ่านเทียบกันระบุชื่อผู้ถวายต่างออกไป เมื่อแหล่งไม่ตรงกัน เราจึงเล่าตามที่หลายแหล่งตรงกัน และไม่ยืนยันเกินกว่านั้น

เสื้อราชปะแตนกลายเป็นเครื่องแบบข้าราชการได้อย่างไร

เสื้อราชปะแตนกลายเป็นเสมือนเครื่องแบบของข้าราชการพลเรือน และเป็นที่นิยมอยู่นาน ทั้งใช้ในงานราชการและใส่เป็นการส่วนตัว ตามที่ Wikipedia ทั้งสองภาษาและนิตยสารศิลปวัฒนธรรมสรุปตรงกัน

ภายหลังการเปลี่ยนแปลงการปกครอง พ.ศ. 2475 มีประกาศกฎหมายวัฒนธรรม พ.ศ. 2484 ห้ามนุ่งผ้าม่วงและกางเกงแพร ชุดราชปะแตนแบบเดิมจึงหายไปจากการใช้งานทั่วไป ตามที่นิตยสารศิลปวัฒนธรรมเล่าไว้ ประกาศนี้ห้ามนุ่งผ้าม่วงและกางเกงแพร ซึ่งเป็นส่วนล่างของชุด แหล่งที่อ่านจึงโยงการหายไปของชุดกับกติกาการแต่งกายที่เปลี่ยน

ทำไมวันนี้ยังเห็นเสื้อคอตั้งกระดุมเรียงในงานทางการ

เสื้อคอตั้งที่ใช้ในงานทางการทุกวันนี้ไม่ใช่ราชปะแตนแบบเดิมเป๊ะ แต่เป็นเสื้อพระราชทานที่ปรับมาจากแนวเดิม คือคอแมนดาริน (Mandarin Collar) หรือคอเหมา โดยสมัยพลเอกเปรม ติณสูลานนท์ เป็นนายกรัฐมนตรี รัฐบาลอยากให้มีชุดไทยที่มีลักษณะเฉพาะแต่ยังเป็นสากล จึงขอพระราชทานแบบ ได้แบบเสื้อคอตั้งสามแบบ ได้แก่ แขนสั้นสำหรับงานกลางวัน แขนยาวสำหรับงานกลางคืน และแขนยาวมีผ้าคาดเอวสำหรับงานที่เป็นทางการ ตามที่ Wikipedia ภาษาไทยสรุปไว้

คณะรัฐมนตรีมีมติให้สวมเสื้อพระราชทานนี้แทนชุดสากลตั้งแต่วันที่ 26 กันยายน พ.ศ. 2523 และให้เลือกใช้ผ้าตามท้องถิ่นได้ ชุดจึงมีสีสันและลวดลายมากกว่าราชปะแตนสีขาวแบบเดิม ใครสนใจเรื่องผ้าท้องถิ่นของไทยเพิ่ม อ่านต่อได้ที่บทความ เสื้อหม้อฮ่อม ผ้าย้อมครามล้านนา และเรื่องการแต่งกายไทยที่ยื่นเสนอเป็นมรดกวัฒนธรรมอยู่ในบทความ ชุดไทย UNESCO ขึ้นทะเบียนมรดกวัฒนธรรมที่จับต้องไม่ได้

คำถามที่พบบ่อย

เสื้อราชปะแตนอ่านว่าอะไร และแปลว่าอะไร

อ่านว่า ราด-ชะ-ปะ-แตน เพี้ยนมาจากคำว่า "ราชแพทเทิร์น" (Raj Pattern) ซึ่งเกิดจากคำบาลี "ราช" ผสมกับคำอังกฤษ "Pattern" แปลรวมว่าแบบหลวง ตามที่ Wikipedia ภาษาไทยและนิตยสารศิลปวัฒนธรรมอธิบายไว้ คนไทยออกเสียงเป็นราชปะแตนในภายหลัง

เสื้อราชปะแตนมีกี่กระดุม ใส่กับอะไร

แบบดั้งเดิมเป็นเสื้อนอกสีขาวคอตั้ง กระดุมห้าเม็ดกลัดตลอดอก ตามที่นิตยสารศิลปวัฒนธรรมและ Wikipedia ระบุ ชุดมาตรฐานยุคแรกสวมกับผ้าโจงกระเบนสีกรมท่า ถุงเท้ายาวถึงเข่า และรองเท้าหุ้มส้น ภายหลังบางช่วงสวมกับกางเกงแพรด้วย

ทำไมเสื้อราชปะแตนแบบดั้งเดิมหายไปจากชีวิตประจำวัน

หลังการเปลี่ยนแปลงการปกครอง พ.ศ. 2475 มีประกาศกฎหมายวัฒนธรรม พ.ศ. 2484 ห้ามนุ่งผ้าม่วงและกางเกงแพร ชุดราชปะแตนจึงหายไปจากการใช้งานทั่วไป ตามที่นิตยสารศิลปวัฒนธรรมเล่าไว้ ต่อมามีการฟื้นแนวคอตั้งขึ้นใหม่เป็นเสื้อพระราชทานตั้งแต่ปี พ.ศ. 2523

เสื้อพระราชทานที่ใส่ในงานราชการวันนี้คือเสื้อราชปะแตนหรือเปล่า

ไม่ใช่เสื้อตัวเดียวกันทีเดียว เสื้อพระราชทานเป็นเสื้อคอตั้งแบบแมนดารินที่ปรับจากแนวราชปะแตน มีสามแบบตามโอกาส และเลือกใช้ผ้าท้องถิ่นได้ ตามที่ Wikipedia ภาษาไทยสรุปมติคณะรัฐมนตรีวันที่ 26 กันยายน พ.ศ. 2523 ไว้ ส่วนราชปะแตนเดิมเป็นสีขาวและเป็นเครื่องแบบปกติขาว

แหล่งอ้างอิง

  • นิตยสารศิลปวัฒนธรรม (เผยแพร่ออนไลน์ 3 ส.ค. 2567). ราชปะแตน เพี้ยนตามสำเนียงไทยจาก "ราชแพทเทิร์น". https://www.silpa-mag.com/culture/article_91629 (อ้างบันทึกของกรมพระยาดำรงราชานุภาพ ความทรงจำ 2505 และอเนก นาวิกมูล การแต่งกายสมัยรัตนโกสินทร์ 2525)
  • Wikipedia ภาษาไทย. ราชปะแตน. https://th.wikipedia.org/wiki/ราชปะแตน
  • Wikipedia ภาษาอังกฤษ. Raj pattern. https://en.wikipedia.org/wiki/Raj_pattern

บทความที่เกี่ยวข้อง

ภาพมาโครเปรียบเทียบหมึกยางที่นูนเป็นชั้นเงาอยู่บนผิวผ้า กับหมึกจมที่ซึมลงไปในเนื้อผ้าจนสัมผัสเรียบ บนเสื้อคอตตอนตัวเดียวกัน

หมึกสกรีนเสื้อ หมึกยาง vs หมึกจม ต่างกันยังไง

จะสั่งสกรีนเสื้อแบบซิลค์สกรีนทั้งที หลายคนสงสัยว่า หมึกสกรีนเสื้อ มีกี่แบบ และแต่ละแบบให้ผลต่างกันยังไง เพราะเลือกหมึกผิดประเภท ลายที่ได้อาจแข็งกระด้าง ระบายอากาศไม่ดี หรือสีจมหายไปกับเนื้อผ้าจนไม่เด่นอย่างที่ตั้งใจ คำตอบคือหมึกซิลค์สกรีนที่ใช้กันมากมี 2 กลุ่มหลัก — หมึกยางที่ลอยนูนอยู่บนผิวผ้า กับ หมึกจมที่ซึมเข้าเนื้อผ้าให้สัมผัสเนียนนุ่ม บทความนี้อธิบายความต่างของทั้งสองแบบ ข้อดี-ข้อจำกัด และแนะนำว่างานแบบไหนควรเลือกหมึกชนิดใด พร้อมราคาและขั้นต่ำงานซิลค์สกรีนจริงจากโรงงาน Anajak

ภาพมาโครเสื้อยืดคอตตอนสองตัวพับซ้อนกันให้ขอบผ้าชนกัน ตัวหนึ่งเนื้อหนาแน่น อีกตัวบางเนียน เห็นความต่างของความหนาผ้าชัดเจน

ผ้า 20s กับ 32s ต่างกันยังไง? เสื้อยืดกี่แกรมดี

ผ้า 20s กับ 32s ต่างกันยังไง? ต่างกันที่ เบอร์เส้นด้าย (yarn count) ที่ใช้ถักเสื้อเป็นหลัก — เลข 20s หมายถึงเส้นด้ายเบอร์ 20 ที่เส้นหนากว่า ทำให้ได้ผ้าหนาแน่นอยู่ทรง ส่วน 32s คือเส้นด้ายเบอร์ 32 ที่เล็กและละเอียดกว่า เนื้อผ้าจึงบางเบาและเนียนกว่า จุดต่างนี้ส่งผลตั้งแต่ความหนา น้ำหนัก ทรงเสื้อ ไปจนถึงราคาและงานที่เหมาะ หลายคนสั่งเสื้อแล้วได้เนื้อหนาเกินจนใส่ร้อน หรือบางเกินจนดูไม่มีราคา เพราะดูแค่ว่า 'กี่แกรม' โดยไม่เข้าใจว่าเบอร์เส้นด้ายกับแกรมสัมพันธ์กันอย่างไร บทความนี้อธิบายความต่างของผ้า 20s กับ 32s (รวมถึง 30s ที่อยู่ตรงกลาง) และสรุปว่าเสื้อยืดกี่แกรมเหมาะกับงานแบบไหน พร้อมสเปกจริง ราคาเริ่มต้น และความหนาแต่ละรุ่นจากโรงงาน Anajak เพื่อให้เลือกผ้าได้ตรงงานตั้งแต่ครั้งแรก

ภาพในโรงงาน มือกำลังลอกแผ่นฟิล์มลายดอกไม้สีสดออกจากเสื้อที่พับไว้ ข้างๆ มีกรอบตะแกรงและยางปาดหมึกวางอยู่

DTF กับ ซิลค์สกรีน เลือกแบบไหนดี? เทียบครบทุกมุม

จะสกรีนเสื้อทั้งที ควรเลือก DTF กับ ซิลค์สกรีน แบบไหนดี? ทั้งสองเทคนิคนิยมกันมากในไทย แต่ให้ผลลัพธ์ ราคา และความคุ้มที่ต่างกันชัดเจน โดยเฉพาะเมื่อจำนวนที่สั่งและจำนวนสีของลายไม่เท่ากัน เลือกผิดอาจจ่ายแพงเกินจำเป็น หรือได้งานไม่ตรงกับที่ต้องการ บทความนี้เทียบ DTF (Direct to Film) กับ ซิลค์สกรีน (บล็อกสกรีน) ให้ครบทุกมุม ทั้งวิธีพิมพ์ ความคมชัด ความทน เนื้อผ้าที่รองรับ และราคาจริงจากโรงงาน Anajak พร้อมสรุปให้ชัดว่างานแบบไหนควรใช้เทคนิคใด เพื่อให้คุณเลือกได้ถูกตั้งแต่ก่อนสั่ง

ความคิดเห็น

ระบบความคิดเห็นจะเปิดใช้งานเร็วๆ นี้

ทักไลน์ได้ตลอดเวลา

พร้อมเริ่มผลิต
กับเราแล้วหรือยัง?

ติดต่อเราวันนี้เพื่อรับคำปรึกษาฟรีและใบเสนอราคาที่เหมาะกับคุณที่สุด

ปรึกษาฟรีใบเสนอราคาใน 24 ชม.ไม่มีขั้นต่ำ