เสื้อราชปะแตน (อ่านว่า ราด-ชะ-ปะ-แตน) คือเสื้อนอกคอตั้งปิดมิดชิด กลัดกระดุมตลอดแนว ชื่อเพี้ยนมาจากคำว่า "ราชแพทเทิร์น" (Raj Pattern) ที่แปลว่าแบบหลวง เป็นคำที่เอาคำบาลี "ราช" มาต่อกับคำอังกฤษ "Pattern" ตามบันทึกที่กรมพระยาดำรงราชานุภาพเขียนไว้และสื่อวัฒนธรรมหลายแห่งอ้างต่อ ตามบันทึกเดิม เสื้อตัวนี้เกิดจากเรื่องความร้อนของอากาศระหว่างการเดินทาง
เสื้อราชปะแตนคืออะไร ต่างจากสูทธรรมดาตรงไหน
เสื้อราชปะแตนคือเสื้อนอกสีขาวคอตั้งสูง กลัดกระดุมห้าเม็ดตลอดอก ใช้เป็นเครื่องแบบปกติขาวของข้าราชการไทยมานาน ตามที่นิตยสารศิลปวัฒนธรรม (ฉบับออนไลน์ เผยแพร่ ส.ค. 2567) และ Wikipedia อธิบายไว้ จุดต่างจากสูทแบบตะวันตกคือสูทเปิดอกต้องใส่เสื้อเชิ้ตชั้นในและผูกเน็กไท แต่เสื้อราชปะแตนปิดคอในตัว จึงไม่ต้องใส่เสื้อชั้นในและไม่ต้องผูกอะไรที่คอ
ชุดมาตรฐานเดิมมักจับคู่กับผ้าโจงกระเบนสีกรมท่า หรือที่เรียกสั้น ๆ ว่าผ้าม่วง สวมถุงเท้ายาวถึงเข่าและรองเท้าหุ้มส้น ตามที่ Wikipedia ภาษาไทยระบุ ภายหลังมีการสวมกับกางเกงแพรด้วย คนเลยมักนึกถึงเสื้อตัวนี้เป็นชุดเต็มทั้งชุด ไม่ได้นึกถึงแค่ตัวเสื้อ
ทำไมต้องมีเสื้อแบบนี้ เรื่องเริ่มจากอะไร
เสื้อราชปะแตนเกิดขึ้นในสมัยรัชกาลที่ 5 จากการเสด็จประพาสอินเดียที่เมืองกัลกัตตา มีรับสั่งให้ช่างตัดเสื้อคอปิดกลัดกระดุมตลอดตัว เพราะสูทเปิดอกแบบฝรั่งต้องมีเสื้อชั้นในกับผ้าผูกคอ ซึ่งร้อนเกินไปสำหรับใส่ลำลอง ตามบันทึกของกรมพระยาดำรงราชานุภาพที่นิตยสารศิลปวัฒนธรรมอ้างไว้
เรื่องปีนั้น แหล่งข้อมูลบอกไม่ตรงกัน Wikipedia ภาษาอังกฤษใช้ปี ค.ศ. 1871 ส่วน Wikipedia ภาษาไทยระบุเดือนธันวาคม พ.ศ. 2415 ขณะที่ข้อความที่อ้างจากบันทึกเดิมในนิตยสารศิลปวัฒนธรรมเขียนช่วงปีไว้ว่า พ.ศ. 2114-2415 ซึ่งดูเป็นการพิมพ์คลาดเคลื่อน บทความนี้จึงไม่ฟันธงปีเดียว บอกได้แค่ว่าเกิดขึ้นช่วงต้นทศวรรษ 2410 ของ พ.ศ. หรือราวต้นทศวรรษ 1870 ของ ค.ศ.
ชื่อราชปะแตนมาจากไหน ทำไมเพี้ยนจาก Raj Pattern
ชื่อราชปะแตนมาจากคำว่าราชแพทเทิร์น (Raj Pattern) ซึ่งประกอบจากคำบาลีว่า "ราช" กับคำอังกฤษว่า "Pattern" แปลรวมว่าแบบหลวง แล้วคนไทยออกเสียงเพี้ยนไปเป็นราชปะแตนในภายหลัง ตามที่ราชบัณฑิตยสถานผ่านการอ้างของ Wikipedia และบันทึกที่นิตยสารศิลปวัฒนธรรมอ้างไว้ตรงกัน
คำถามที่คนสนใจต่อคือใครเป็นผู้คิดชื่อ นิตยสารศิลปวัฒนธรรมและ Wikipedia ระบุตรงกันว่าเป็นเจ้าพระยาภาสกรวงศ์ (พร บุนนาค) ขณะดำรงตำแหน่งราชเลขานุการ ส่วนเว็บไซต์ของบริษัทตัดเครื่องแบบแห่งหนึ่งที่เปิดอ่านเทียบกันระบุชื่อผู้ถวายต่างออกไป เมื่อแหล่งไม่ตรงกัน เราจึงเล่าตามที่หลายแหล่งตรงกัน และไม่ยืนยันเกินกว่านั้น
เสื้อราชปะแตนกลายเป็นเครื่องแบบข้าราชการได้อย่างไร
เสื้อราชปะแตนกลายเป็นเสมือนเครื่องแบบของข้าราชการพลเรือน และเป็นที่นิยมอยู่นาน ทั้งใช้ในงานราชการและใส่เป็นการส่วนตัว ตามที่ Wikipedia ทั้งสองภาษาและนิตยสารศิลปวัฒนธรรมสรุปตรงกัน
ภายหลังการเปลี่ยนแปลงการปกครอง พ.ศ. 2475 มีประกาศกฎหมายวัฒนธรรม พ.ศ. 2484 ห้ามนุ่งผ้าม่วงและกางเกงแพร ชุดราชปะแตนแบบเดิมจึงหายไปจากการใช้งานทั่วไป ตามที่นิตยสารศิลปวัฒนธรรมเล่าไว้ ประกาศนี้ห้ามนุ่งผ้าม่วงและกางเกงแพร ซึ่งเป็นส่วนล่างของชุด แหล่งที่อ่านจึงโยงการหายไปของชุดกับกติกาการแต่งกายที่เปลี่ยน
ทำไมวันนี้ยังเห็นเสื้อคอตั้งกระดุมเรียงในงานทางการ
เสื้อคอตั้งที่ใช้ในงานทางการทุกวันนี้ไม่ใช่ราชปะแตนแบบเดิมเป๊ะ แต่เป็นเสื้อพระราชทานที่ปรับมาจากแนวเดิม คือคอแมนดาริน (Mandarin Collar) หรือคอเหมา โดยสมัยพลเอกเปรม ติณสูลานนท์ เป็นนายกรัฐมนตรี รัฐบาลอยากให้มีชุดไทยที่มีลักษณะเฉพาะแต่ยังเป็นสากล จึงขอพระราชทานแบบ ได้แบบเสื้อคอตั้งสามแบบ ได้แก่ แขนสั้นสำหรับงานกลางวัน แขนยาวสำหรับงานกลางคืน และแขนยาวมีผ้าคาดเอวสำหรับงานที่เป็นทางการ ตามที่ Wikipedia ภาษาไทยสรุปไว้
คณะรัฐมนตรีมีมติให้สวมเสื้อพระราชทานนี้แทนชุดสากลตั้งแต่วันที่ 26 กันยายน พ.ศ. 2523 และให้เลือกใช้ผ้าตามท้องถิ่นได้ ชุดจึงมีสีสันและลวดลายมากกว่าราชปะแตนสีขาวแบบเดิม ใครสนใจเรื่องผ้าท้องถิ่นของไทยเพิ่ม อ่านต่อได้ที่บทความ เสื้อหม้อฮ่อม ผ้าย้อมครามล้านนา และเรื่องการแต่งกายไทยที่ยื่นเสนอเป็นมรดกวัฒนธรรมอยู่ในบทความ ชุดไทย UNESCO ขึ้นทะเบียนมรดกวัฒนธรรมที่จับต้องไม่ได้
คำถามที่พบบ่อย
เสื้อราชปะแตนอ่านว่าอะไร และแปลว่าอะไร
อ่านว่า ราด-ชะ-ปะ-แตน เพี้ยนมาจากคำว่า "ราชแพทเทิร์น" (Raj Pattern) ซึ่งเกิดจากคำบาลี "ราช" ผสมกับคำอังกฤษ "Pattern" แปลรวมว่าแบบหลวง ตามที่ Wikipedia ภาษาไทยและนิตยสารศิลปวัฒนธรรมอธิบายไว้ คนไทยออกเสียงเป็นราชปะแตนในภายหลัง
เสื้อราชปะแตนมีกี่กระดุม ใส่กับอะไร
แบบดั้งเดิมเป็นเสื้อนอกสีขาวคอตั้ง กระดุมห้าเม็ดกลัดตลอดอก ตามที่นิตยสารศิลปวัฒนธรรมและ Wikipedia ระบุ ชุดมาตรฐานยุคแรกสวมกับผ้าโจงกระเบนสีกรมท่า ถุงเท้ายาวถึงเข่า และรองเท้าหุ้มส้น ภายหลังบางช่วงสวมกับกางเกงแพรด้วย
ทำไมเสื้อราชปะแตนแบบดั้งเดิมหายไปจากชีวิตประจำวัน
หลังการเปลี่ยนแปลงการปกครอง พ.ศ. 2475 มีประกาศกฎหมายวัฒนธรรม พ.ศ. 2484 ห้ามนุ่งผ้าม่วงและกางเกงแพร ชุดราชปะแตนจึงหายไปจากการใช้งานทั่วไป ตามที่นิตยสารศิลปวัฒนธรรมเล่าไว้ ต่อมามีการฟื้นแนวคอตั้งขึ้นใหม่เป็นเสื้อพระราชทานตั้งแต่ปี พ.ศ. 2523
เสื้อพระราชทานที่ใส่ในงานราชการวันนี้คือเสื้อราชปะแตนหรือเปล่า
ไม่ใช่เสื้อตัวเดียวกันทีเดียว เสื้อพระราชทานเป็นเสื้อคอตั้งแบบแมนดารินที่ปรับจากแนวราชปะแตน มีสามแบบตามโอกาส และเลือกใช้ผ้าท้องถิ่นได้ ตามที่ Wikipedia ภาษาไทยสรุปมติคณะรัฐมนตรีวันที่ 26 กันยายน พ.ศ. 2523 ไว้ ส่วนราชปะแตนเดิมเป็นสีขาวและเป็นเครื่องแบบปกติขาว
แหล่งอ้างอิง
- นิตยสารศิลปวัฒนธรรม (เผยแพร่ออนไลน์ 3 ส.ค. 2567). ราชปะแตน เพี้ยนตามสำเนียงไทยจาก "ราชแพทเทิร์น". https://www.silpa-mag.com/culture/article_91629 (อ้างบันทึกของกรมพระยาดำรงราชานุภาพ ความทรงจำ 2505 และอเนก นาวิกมูล การแต่งกายสมัยรัตนโกสินทร์ 2525)
- Wikipedia ภาษาไทย. ราชปะแตน. https://th.wikipedia.org/wiki/ราชปะแตน
- Wikipedia ภาษาอังกฤษ. Raj pattern. https://en.wikipedia.org/wiki/Raj_pattern





